حكايت سخن اهل بهشت است نيز تا اندازه اى به اين مطلب اشعار دارد ، زيرا از ظاهر آن بر مىآيد كه منظور از زمين همين زمينى است كه بشر در آن زندگى مىكند و در آن مىميرد و از آن برانگيخته مىشود . و منظور از « جنت » هم همين زمين است . و نيز آيه « يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّماواتُ . . . » « 1 » به آن اشاره دارد .
پس بعيد نيست كه منظور از « طينت بهشت » و « طينت دوزخ » كه در روايات است همان طينتى باشد كه بعدها از اجزاى بهشت و يا دوزخ مىشود ، و خصوصا اين احتمال با توجه به بعضى از تعبيراتى از قبيل « طينت عليين » ، « طينت سجين » ، « طينت جنت » ، و « طينت نار » كه در روايات است به نظر قوى مىرسد .
و بنا بر اين احتمال ، مراد اين خواهد بود كه : انسان بر حسب تركيبى كه اجزاى بدن او دارد از ماده اى زمينى گرفته شده كه يا ماده اى پاك بوده و يا ماده اى ناپاك ، و اين ماده پاك و ناپاك در ادراكات و عواطف و قواى انسانى كه از آن تركيب شده مؤثر است ، به اين معنا كه انسان مركب از طينت پاك و يا ناپاك وقتى ادراكات و عواطف و قوايش شروع به كار مىكند بيشتر كارهايى مىكند و آثارى از خود نشان مىدهد كه مناسب با ماده اصليش باشد ، اعمالش اعمال و آثار ماده اش را تاييد نموده و آثار ماده اش اعمالش را كمك مىكند ، تا كارش بالا گرفته انسانى سعيد و يا شقى تمام عيار گردد . و اينكه گفتيم اين ارتباط بنحو اقتضا است نه به طور عليت براى اين است كه خاصيت و اثر ماده در نحوه عمل انسان مانع از اراده و سلطنت خداوند نيست . و خداوند مىتواند در اين مورد سبب ديگرى قوىتر از اسباب فعال موجود را بر انسان مسلط نمايد كه مجراى سير فعلى انسان را مبدل به مجراى ديگرى نمايد ، زيرا اسباب و شرايطى كه در سرنوشت نيك و بد انسان دخالت دارند يكى و دو تا نيستند ، و آنچه را كه ما سراغ داريم در قبال آنچه كه از حيطه علم ما بيرون است ذرهاى بيش نيست ، به شهادت اينكه نوادرى از افراد سراغ داريم كه نشو و نمايشان بر خلاف آن مقتضياتى است كه ما آن را منشا مىپنداريم ، آرى ، « يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ » « 2 » .
از جمله اسباب و شرايطى كه ما از آن اطلاع داريم اين است كه : انسانى كه نطفه اش صالح و سالم باشد و در رحمى سالم پرورش يابد ، و در دوران جنينى و همچنين بعد از ولادت
هامش
( 1 ) روزى كه زمين به غير آن تبديل شده و آسمانها نيز . . . سوره ابراهيم آيه 48
( 2 ) خارج مىكند زنده را از مرده و خارج مىكند مرده را از زنده . سوره روم آيه 18