است ، امروز عمل و فردا روز پاداش مىباشد .
اين آن مطلبى است كه از قرآن در اين باره استفاده مىشود ، و بطورى كه ملاحظه مىكنيد اساس اين بيان بر دو قضيه عقلى است : يكى اينكه بين فعل اختيارى و غير اختيارى فرق هست . و ديگرى اينكه افعال اختيارى متصف به حسن و قبح و مستتبع مدح و ذم و ثواب و عقاب است ، و اين دو قضيه از قضاياى قطعى است كه هيچ عاقلى كه در تحت نظام اجتماعى زندگى مىكند و خود را محكوم به احكام آن نظام مىداند به هيچ وجه نمىتواند آن را انكار نموده قائل به ذاتيت سعادت و شقاوت انسان شود .
روايات بسيارى كه در اين باره وارد شده مانند آيات از حيث مضمون و نحوه بيان مختلفند :
بعضى از روايات اجمالا دلالت دارد بر اينكه : خداى تعالى مردم را در موقع خلقتشان دو گونه خلق كرده : سعيد و شقى و كافر و مؤمن ، مانند روايت ابى الجارود كه در چند صفحه قبل نقل شد . و روايتى كه در تفسير آيه « هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ » « 1 » از كافى راجع به خلقت چنين نقل نموديم . موافق اين دسته از روايات آياتى از قرآن كريم هست ، مانند آيه « هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ » « 2 » و نيز مانند آيه « هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى » « 3 » و آيه * ( « كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ فَرِيقاً هَدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلالَةُ » ) * « 4 » .
اين گونه آيات و روايات چندان اشكال ندارند زيرا سياق آيات و مخصوصا آيه آخرى دلالت دارد بر اينكه اجمالا نوع انسان به قضاى الهى به دو جور و دو قسم تقسيم شده ، و اما تفصيل اين اجمال و اينكه چه كسانى از اين قسم و چه اشخاصى از آن قسماند ، مربوط به اعمال اختيارى
هامش
( 1 ) او كسى است كه شما بنى آدم را به هر نحوى كه خودش بخواهد در رحم مادران صورتگرى و نقشبندى مىكند . سوره آل عمران آيه 6
( 2 ) او است آن كسى كه شما را آفريد ، پس بعضى از شما كافر و بعضى مؤمن هستيد . سوره تغابن آيه 2
( 3 ) خدا به حال شما بندگان آگاهتر است ، زيرا او شما را از خاك زمين آفريده ، و هنگامى كه شما در شكم مادرها جنين بوديد به ياد آريد و خودستايى مكنيد ، او كه آفريننده است به حال هر كه متقى است داناتر است . سوره نجم آيه 32
( 4 ) همانطورى كه شما را در اول بيافريد به سويش بازگشت خواهيد كرد ، گروهى هدايت يافته ، گروهى ديگر ضلالت بر او حتم شده است . سوره اعراف آيه 29