مؤلف : در اين معنا نيز روايات بسيار ديگرى هست .
و در كتاب علل الشرائع از حبه عرنى از على ( ع ) روايت شده كه فرمود :
خداى تعالى آدم را از قسمت بيرونى روى زمين آفريد و چون خاكها و سرزمينها مختلفند ، بعضى باير و بعضى شوره زار و بعضى پاكيزه و حاصلخيز است از اين رو ذريه آدم نيز بعضى نيكوكار و بعضى بدكار شدند « 1 » .
مؤلف : مساله خلقت انسان از طينت عليين و سجين اشاره است به مفاد آيه « كَلَّا إِنَّ كِتابَ الفُجَّارِ لَفِي سِجِّينٍ وَما أَدْراكَ ما سِجِّينٌ كِتابٌ مَرْقُومٌ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ . . . كَلَّا إِنَّ كِتابَ الأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ وَما أَدْراكَ ما عِلِّيُّونَ كِتابٌ مَرْقُومٌ يَشْهَدُه الْمُقَرَّبُونَ » « 2 » ، و بيان اين آيات ان شاء اللَّه در محل خود خواهد آمد .
و اما روايات - بايد دانست كه روايت آخرى خالى از بيان روايت قبليش نيست زيرا دلالت دارد بر اينكه ماده زمينى با اختلافى كه در اوصاف و خواص آن است بىارتباط به احوال انسان و اوصاف مختلفى كه از جهت صلاح و فساد دارد نيست ، و اينكه تركيب بدن انسان از ماده زمين عينا مانند نباتات و يا هر موجود ديگرى كه از ماده زمينى تركيب مىشود به حسب اختلافى كه در ماده زمينى آن است مختلف مىگردد ، البته صحيح است ، و ليكن اين ارتباط بنحو عليت تامه نيست ، بلكه بنحو اقتضاء است .
پس ، از اينكه خداى تعالى فرمود « خلقت انسان از گل و اصل آن گل از بهشت و يا دوزخ بوده » بدست مىآيد كه زمين هم بعضى از قسمتهايش از بهشت و بعضى ديگرش از جهنم بوده و سرانجام هم هر كدام به اصل خود بر مىگردند ، براى اينكه هر كدام بتدريج به صورت انسانهايى در مىآيند كه يا راه بهشت را مىپيمايند و يا راه جهنم را ، و معلوم است كه هر كدام راهى را مىروند كه مناسب با ماده اصلى خلقتشان باشد . انسانى كه ماده اصليش خاك بهشتى است در طول زندگى با تهذيب نفس و عمل صالح خود را صفا و نورانيت داده و به اصل و منشا خود كه بهشت است مىپيوندد . و انسانى كه ماده اصليش خاك جهنمى است ، در طول زندگى كدورت و ظلمت خود را بيشتر مىكند و هم چنان رو به انحطاط مىگذارد تا سرانجام به اصل اولى خود يعنى جهنم پيوسته و آتشگيره دوزخ شود .
آيه « الْحَمْدُ لِلَّه الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَه وَأَوْرَثَنَا الأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ » « 3 » كه
هامش
( 1 ) علل الشرائع ج 1 ص 78 ح 3 ط قم
( 2 ) سوره مطففين آيه 21
( 3 ) ستايش خداوندى را كه وعده خود را بر ما محقق فرمود ، و ما را وارثان زمين گردانيد تا هر جايى از بهشت را كه بخواهيم منزل گزينيم . سوره زمر آيه 74