تَعْقِلُونَ » ) * تعليل فرمود ؟ وجهش در آينده نزديكى بيان خواهد شد - ان شاء اللَّه تعالى - .
« وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّه » اينكه از نزديك شدن به مال يتيم نهى فرموده براى اين است كه دلالت بر عموميت مطلب كند ، يعنى بفهماند كه تنها خوردن آن حرام نيست ، بلكه استعمال و هر گونه تصرفى در آن نيز حرام است مگر اينكه منظور از تصرف در آن حفظ آن باشد آن هم به شرطى كه بهترين راههاى حفظ بوده باشد . و نهى از نزديكى به مال يتيم هم چنان امتداد دارد تا زمانى كه يتيم به حد رشد و بلوغ برسد ، و ديگر از اداره اموال خود قاصر و محتاج به تدبير ولى خود نباشد .
پس معلوم شد مقصود از « يَبْلُغَ أَشُدَّه » رسيدن به حد بلوغ و رشد هر دو است ، چنان كه آيه « وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا » « 1 » به آن دلالت مىكند .
و نيز معلوم شد كه غرض از آيه مورد بحث اين نيست كه بفرمايد وقتى يتيم به حد رشد رسيد مىتوانيد اموالش را تصرف كنيد و ديگر خوردن آن حرام نيست ، بلكه مقصود بيان آن وقتى است كه مال يتيم صلاحيت اين را پيدا مىكند كه اشخاص به آن نزديك شوند ، در حقيقت آيه شريفه مىخواهد بفرمايد : مال يتيم را نگهدارى و اصلاح كنيد تا وقتى كه خودش به حد رشد رسيده و بتواند از عهده اصلاح و حفظ آن برآيد .
« وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها » « ايفاء به قسط » عبارت است از عمل كردن به عدالت بدون اجحاف . و اينكه فرمود :
« ما هيچ كس را تكليف نمىكنيم مگر به آنچه كه در خور طاقت او است » به منزله دفع توهمى است كه ممكن است بشود ، گويا كسى مىپرسد : مگر در كيل و وزن ممكن است رعايت عدالت واقعى و حقيقى بشود ؟ هرگز ممكن نيست ، و انسان در اين گونه امور هيچ چاره اى جز اين ندارد كه به تقريب و تخمين اكتفاء كند ، و خداى تعالى با جمله مورد بحث جوابش را داده مىفرمايد : ما هيچ كس را تكليف نمىكنيم مگر به چيزى كه در وسع طاقت او باشد . و نيز ممكن است بگوييم جمله « لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها » تنها متعلق و مربوط به مساله كيل و وزن نيست ، بلكه مربوط به آن و به مساله نزديك شدن به مال يتيم هر دو است .
« وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذا قُرْبى . . . »
براى اين اقربا را يادآور شد كه عاطفه قرابت و خويشاوندى از هر داعى ديگرى بيشتر
هامش
( 1 ) سوره نساء آيه 6