آدمى را به دفاع بى جا و جانبدارى ناروا وامىدارد ، و از همين جا مىتوان فهميد كه مقصود از « قول » آن گفتارى است كه اگر انسان آن را بگويد ممكن است نفعى عايد طرف بشود ، و يا ضررى متوجه او بگردد . ذكر عدالت نيز دلالت بر اين دارد ، چون معلوم مىشود قول مزبور مانند شهادت و قضاوت و امثال آن دو قسم است يكى ظلم و ديگرى عدل .
بنا بر اين ، معناى آيه اين مىشود كه : « بايد مراقب گفتارهاى خود باشيد ، و زبان خود را از حرفهايى كه براى ديگران نفع و يا ضرر دارد حفظ كنيد ، و عاطفه قرابت و هر عاطفه ديگرى شما را به جانبدارى بى جا از احدى وادار نكند . و به تحريف گفته هاى ديگران و تجاوز از حق و شهادت بناحق يا قضاوت ناروا وادار نسازد ، و خلاصه بناحق جانب آن كس را كه دوستش مىداريد رعايت ننموده و حق آن كسى را كه دوستش نمىداريد ، باطل مسازيد » .
در مجمع البيان گفته است : آيه مورد بحث با همه كوتاهى و كمى حروفش مشتمل بر دستورات بليغى در باره اقارير ، شهادتها ، وصيتها ، فتاوى ، قضاوتها ، احكام ، مذاهب و امر به معروف و نهى از منكر است « 1 » .
« وَبِعَهْدِ اللَّه أَوْفُوا . . . »
راغب در مفردات خود مىگويد : « عهد » به معناى حفظ و چيزى را در اين حال و آن حال مورد مراقبت قرار دادن است « 2 » . و اين معناى صحيحى است كه وى كرده ، و لذا كلمه مذكور هم بر دستورات و تكاليف شرعى اطلاق مىشود ، و هم بر پيمان و ميثاق و بر نذر و سوگند .
و ليكن در قرآن كريم اين لفظ بيشتر در دستورات الهى استعمال مىشود ، مخصوصا در آيه مورد بحث كه به اسم پروردگار ( اللَّه ) اضافه شده ، مورد بحث آيه هم مناسب با همين معنا است . البته ممكن هم هست بگوييم مقصود از « عهد » در اينجا پيمان و ميثاق است ، هم چنان كه مىگوييم : « من با خدا عهد بستهام كه چنين و چنان كنم » و در غير اينجا هم به اين معنا آمده ، مانند آيه « وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا » « 3 » و بنا بر اينكه كلمه « عهد » به اين معنا باشد اضافه شدنش به اسم « اللَّه » مثل اضافه شدن شهادت به آن اسم در آيه « وَلا نَكْتُمُ شَهادَةَ اللَّه » « 4 » براى اشاره به اين است كه طرف معامله خداى تعالى است .
در اين آيه بعد از بيان وظايف مذكور آن را با جمله « ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِه لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ »
هامش
( 1 ) مجمع البيان ج 4 ص 384
( 2 ) مفردات راغب ص 350
( 3 ) وفا كنيد به عهد كه روز قيامت از عهدها سؤال خواهد شد . سوره اسرا آيه 34
( 4 ) سوره مائده آيه 106