يعنى اينكه نفرمود : « آنچه پروردگار شما حرام كرده شرك و قتل نفس و فلان و فلان است » بلكه فرمود : « * ( أَلَّا تُشْرِكُوا بِه شَيْئاً ) * - اينكه چيزى را شريك او نگيريد » و نيز فرموده : * ( « وَلا تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ مِنْ إِمْلاقٍ » ) * ، * ( « وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ . . . » ) * ، * ( « وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً » ) * ، « وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزانَ » ، « وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا . . . » .
و اگر شرك را از ساير گناهان جلوتر ذكر كرده براى اين است كه شرك ظلم عظيمى است كه با ارتكاب آن هيچ اميدى به مغفرت خداوند نيست ، هم چنان كه فرموده : « إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ » « 1 » ، گناهى است كه سرانجام ساير گناهان منتهى به آن است ، هم چنان كه منتهاى هر عمل صالح و حسنه اى توحيد خداى تعالى است .
* ( « وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً » ) * يعنى احسان كنيد به پدر و مادر احسان كردنى . در مجمع البيان گفته : « تقدير كلام اين است كه خداوند سفارش كرده در باره پدر و مادر احسان را » و كلام خود را چنين توجيه كرده كه : جمله « حرم اللَّه كذا - خداوند فلان چيز را حرام كرده » معنايش اين است كه « خداوند پيغمبر خود را سفارش كرده كه فلان چيز را تحريم كند و امت خود را امر به اجتناب از آن نمايد » « 2 » .
به هر حال ، خداى تعالى در قرآن كريمش در چند جا احسان به پدر و مادر را تالى توحيد و ترك شرك دانسته و هر جا به آن امر كرده قبلا به توحيد و ترك شرك امر كرده است ، مانند آيه « وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاه وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً » « 3 » و آيه « وَإِذْ قالَ لُقْمانُ لِابْنِه وَهُوَ يَعِظُه يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّه إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ وَوَصَّيْنَا الإِنْسانَ بِوالِدَيْه » « 4 » و آياتى ديگر .
و اين خود بهترين دليل است بر اينكه عقوق والدين بعد از شرك به خداى بزرگ در شمار بزرگترين گناهان ، و يا خود ، بزرگترين آنها است ، اعتبار عقلى هم مؤيد اين معنا است ،
هامش
( 1 ) محققا خدا نمىبخشد كه به او شرك آورند و جز اين هر كه را بخواهد مىبخشد . سوره نساء آيه 48
( 2 ) مجمع البيان ج 4 ص 382
( 3 ) پروردگارت چنين حكم رانده كه به جز او كسى را نپرستيد و به پدر و مادر احسان كنيد . سوره اسرا آيه 23
( 4 ) و آن گاه كه لقمان از در اندرز و پند فرزند خود را گفت : اى پسركم ! به خدا شرك نياور كه شرك به خدا ظلم بزرگى است ، و انسان را در باره پدر و مادرش سفارش كرديم . سوره لقمان آيه 14