شده ، چون بطور كلى اصول شرايعى كه در مدينه بطور تفصيل نازل شده در مكه بطور اجمال نازل گرديده است ، مثلا در آيات مكى به طور اجمال فرموده : * ( « قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ ) * » - تا آنجا كه مىفرمايد - « * ( وَلا تَقْرَبُوا الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ » ) * « 1 » .
و اينكه فرمود : « و لا تسرفوا » معنايش اين است كه در استفاده از اين ميوه ها و غلات از آن حدى كه براى معاش شما صالح و مفيد است تجاوز مكنيد ، درست است كه شما صاحب آن هستيد و ليكن نمىتوانيد در خوردن آن و بذل و بخشش از آن زياده روى كنيد ، و يا در غير آن مصرفى كه خدا معين نموده به كار بزنيد مثلا در راه معصيت خدا صرف نماييد . و همچنين فقيرى كه از شما مىگيرد نمىتواند در آن اسراف نموده مثلا آن را تضييع كند . پس آيه مطلق و خطاب آن شامل جميع مردم است چه مالك و چه فقير . و اينكه بعضى گفتهاند : خطاب آيه مختص به مالك آن اموال است . و همچنين اينكه بعضى ديگر گفتهاند : خطاب تنها متوجه زمامدارى است كه صدقات را از صاحبان اين اموال مىگيرد . و همچنين اينكه بعضى گفتهاند : معنايش اين است كه ميوه ها را قبل از چيدن مخوريد تا در نتيجه حق فقرا را كم كنيد .
و نيز اينكه عده اى ديگر گفتهاند : معناى آيه اين است كه از دادن مقدار واجب كوتاهى مكنيد .
و يا گفتهاند معنايش اين است كه : اين اموال را در راه معصيت صرف مكنيد ، صحيح نيست ، و با اطلاق آيه و سياق آن نمىسازد .
* ( « وَمِنَ الأَنْعامِ حَمُولَةً وَفَرْشاً . . . » ) *
« حموله » به معناى چارپايان بزرگسال است ، و از اين جهت آنها را حموله مىخوانند كه طاقت برداشتن حمل ( بار ) را دارند . و « فرش » به معناى خردسالان آنها است ، و وجه اين تسميه يا اين است كه از كوچكى مانند فرش زمينند ، و يا اين است كه مانند فرش لگد مىشوند . امر در جمله « كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّه » نيز مانند امر قبلى تنها براى اباحه خوردن و امضاى حكم عقل به اباحه آن است .
و معناى اينكه فرمود : * ( « وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّه لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ » ) * اين است كه : شما در اين امرى كه خداوند اباحه آن را تشريع كرده راه پيروى شيطان را پيش مگيريد ، و پا در جاى پاى او نگذاريد و حلال خدا را حرام مكنيد . در سابق نيز گذشت كه پيروى خطوات شيطان معنايش همين تحريم حلال است بدون علم .
هامش
( 1 ) بگو بياييد تا براى شما بگويم و بشمارم آن چيزهايى را كه پروردگار شما بر شما حرام كرد . . . و نزديك فواحش مشويد ، چه ظاهر و چه علنى آن و چه پنهانى آن . سوره انعام آيه 151