پس در اين كلام نوع خاصى از عنايت به كار رفته . بعضى از مفسرين گفتهاند : تقدير اين جمله :
« سيجزيهم بوصفهم » است . بعضى ديگر تقدير آن را « سيجزيهم جزاء وصفهم » گرفته و گفتهاند : مضاف ( جزاء ) حذف شده و مضاف اليه ( وصفهم ) به جاى آن نشسته است ، و به هر حال معنا واضح است . * ( « قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ . . . » ) *
در اين جمله آنچه را كه در آيات قبلى از احكام مشركين نقل كرده بود ابطال نموده مىفرمايد : همه آن سخنان زيان كارى و گمراهى است ، و متكى بر علم و اهتدا نيست .
در اين جمله قتل اولاد ، سفاهت و جهل خوانده شده ، و نيز از انعام و حرث با جمله * ( « ما رَزَقَهُمُ اللَّه » ) * تعبير شده ، و تحريم آن ، افترا بر خدا خوانده شده تا هم تنبيهى باشد و هم تا اندازه اى جهت خسرانشان ذكر شده باشد ، از اين رو معناى كلام اين مىشود : آنان زيانكار شدند در كشتن فرزندان خود ، براى اينكه ندانسته سفاهت به خرج دادند ، و نيز زيانكار شدند در اينكه اصنافى از چارپايان و زراعتها را بر خود حرام كردند ، چون اين عمل افترا بر خدا بود ، حاشا بر خدا كه چيزى را كه به كسى روزى كرده همان چيز را تحريم نمايد .
آن گاه با جمله * ( « وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ . . . » ) * همين معنا را به بيان مفصلترى و با ذكر دليل عقلى و مصلحت زندگى بشر بيان نموده و با جمله * ( « قُلْ لا أَجِدُ فِي ما أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلى طاعِمٍ يَطْعَمُه . . . » ) * مطلب را به دليل نقل كه همان وحى آسمانى است مبرهن ساخت .
بنا بر اين ، معناى آيات پنجگانه مورد بحث اين مىشود كه : تحريم انواعى از حرث و انعام ، ضلالت و لغزشى است از آنان ، كه نه با حجت عقلى قابل تفسير و توجيه است و نه با مصالح زندگى بشر سازگار است ، و نه از وحى و دليل نقلى چيزى با آن مساعد است ، پس اين گروه در اين گفتار و رأى خود حيرانند .
* ( « وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ ) * . . . * ( وَغَيْرَ مُتَشابِه » ) * « شجره معروشه » آن درختى را گويند كه شاخه هايش به وسيله داربست بالا رفته و يكى بر بالاى ديگرى قرار گرفته باشد ، مانند درخت انگور . و « عرش » در اصل لغت به معناى رفع و بلندى است . بنا بر اين ، * ( « جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ » ) * عبارت خواهد بود از تاكستانها و باغهاى انگور و مانند آنها ، و « جنات غير معروشات » باغهايى كه درختهاى آن بر تنه خود استوار باشد نه بر داربست .
و اينكه فرمود : * ( « وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُه » ) * معنايش اين است كه خوردنىها و دانه هاى
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 499
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٩٩