هر حال معناى آيه روشن است .
* ( « وَقالُوا هذِه أَنْعامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ . . . » ) *
« حجر » - به كسر حاء - به معناى منع است و جمله * ( « لا يَطْعَمُها إِلَّا مَنْ نَشاءُ » ) * همين معنا را تفسير مىكند ، يعنى : اين چارپايان و اين زراعتها حرام است مگر تنها بر كسى كه ما بخواهيم و او را اذن بدهيم . چون بطورى كه از روايات استفاده مىشود مشركين چارپايان و زراعت معينى را پيشكش خدايان خود كرده آن گاه مىگفتند خوردن اينها بر كسى حلال نيست مگر تنها بر خدام بتكده آن هم به شرطى كه مرد باشند نه زن .
* ( « وَأَنْعامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُها » ) * - و مىگفتند : « سوار شدن بر اين چارپايان سوارى حرام است » و يا اين است كه مشركين چارپايانى دارند كه سوار شدن آنها حرام است .
اين « انعام » همان « سائبه » ، « بحيره » و « حام » هستند كه خداى تعالى در آيه « ما جَعَلَ اللَّه مِنْ بَحِيرَةٍ وَلا سائِبَةٍ وَلا وَصِيلَةٍ وَلا حامٍ وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّه الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ » « 1 » آن را نفى نموده ، و يا بعضى از آن چهار قسم است - بنا بر خلافى كه در سوره مائده گذشت - .
* ( « وَأَنْعامٌ لا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّه عَلَيْهَا » ) * يعنى چارپايانى را هم در موقع ذبح به اسم بتها سر مىبريدند و نام خدا را نمىبردند . بعضى گفتهاند : مراد آن چارپايانى است كه در سفر حج بر آنها سوار نمىشدند . بعضى ديگر گفتهاند : آن چارپايانى است كه در هيچ شانى از شؤون آنها خدا را ذكر نمىكردند ، و بهر حال معناى آيه روشن است .
* ( « وَقالُوا ما فِي بُطُونِ هذِه الأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا . . . » ) *
مقصود از « ما فى بطون » بچه هايى است كه در شكم بحيره و سائبه باشد ، مشركين آنها را اگر زنده به دنيا مىآمدند بر مردان حلال و بر زنان حرام مىدانستند ، و اگر مرده به دنيا مىآمدند هم مردان از آن مىخوردند و هم زنان . بعضى گفتهاند مقصود از « ما فى بطون » شير آن حيوانات . و بعضى ديگر گفتهاند : مقصود هم شير آنها و هم جنين آنان است .
* ( « سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ » ) * يعنى به زودى خود اين حرفها را جزا و كيفر آنان قرار مىدهيم . و از اين تعبير برمىآيد كه همين حرفها به عينه در قيامت به صورت و بال و عذاب مجسم مىشود ،
هامش
( 1 ) خداوند بحيره و سائبه و وصيله و حام ( حيواناتى كه خاص او مىدانيد ) نيافريد . ولى كسانى كه كافر شدند در باره خدا دروغ مىسازند ( و حرمت اينها را از جانب او مىدانند ) و بيشترشان از خرد به دورند . سوره مائده آيه 103