جهان و جهانيان است به اطاعت سزاوارتر از ديگران است ، اينك در اين آيه از بيان قبلى استنتاج مىكند كه بنا بر اين بايد حكمى را كه خداوند تشريع فرموده ( خوردن از گوشت حيوانى كه نام خدا بر آن برده شده ) اطاعت كرد ، و آنچه را ديگران از روى هواى نفس و بدون علم ، اباحه و تجويز مىكنند ( خوردن از گوشت حيوان مردار كه نام خدا بر آن برده نشده ) و بر سر آن به وحى و وسوسه شياطين با مؤمنين به مجادله مىپردازند بايد به دور انداخت .
از اينجا معلوم مىشود كه در جملات اين آيه و سه آيه بعد از آن عنايت اصلى متعلق به همين دو جمله « فكلوا . . . » و « لا تاكلوا . . . » است ، و جملات ديگر به تبع آن دو جمله ذكر شده ، و غرض از ذكر آنها بيان جهات آن دو حكمى است كه در آن دو جمله ذكر شده است ، و گر نه اصل كلام همان دو جمله « * ( فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّه عَلَيْه ) * و * ( لا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّه عَلَيْه ) * » است كه مفادش فرق گذاشتن بين حيوان ذبح شده و حيوان مردار و حليت آن و حرمت ديگرى است . مىفرمايد : شما از آن بخوريد و از اين مخوريد هر چند مشركين با شما در فرق بين آن دو مجادله كنند .
بنا بر اين ، جمله * ( « فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّه عَلَيْه » ) * تفريع حكم است بر بيان قبلى .
* ( « وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّه عَلَيْه . . . » ) *
اين آيه تفريعى را كه اجمالا در آيه قبلى ذكر شده بود بطور تفصيل بيان مىكند ، و معنايش اين است كه : خداوند آنچه را كه بر شما حرام كرده بيان فرموده ، و صورت اضطرار را نيز استثنا كرده است و گوشت حيوانى كه در هنگام ذبحش اسم خدا بر آن برده شده جزء آن محرمات نيست ، پس خوردن چنين گوشتى مانعى نخواهد داشت . بسيارى از مردم هستند كه كارشان گمراه ساختن ديگران است و آنان را با هواى نفس خود و بدون داشتن علم از راه به در مىبرند ، ليكن پروردگارت به كسانى كه از حدود خدايى تجاوز مىكنند داناتر است . و اين متجاوزين همان مشركين هستند كه مىگفتند : چه فرق است بين آن گوشتى كه با اسم خدا ذبح شده و آن حيوانى كه مردار شده و خدا آن را كشته است ، يا بايد هيچكدام را نخورد ، و يا هر دو را خورد .
بنا بر اين ، حرف « ما » در « ما لكم » براى استفهام تعجبى است و معناى جمله * ( « وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا » ) * اين خواهد بود : « چه فايده اى براى شما هست در نخوردن » . بعضى ديگر گفتهاند كه « ما » نافيه است و معناى جمله مزبور اين است كه : « نيست براى شما كه نخوريد » .
از آيه شريفه به دست مىآيد كه محرمات از خوردنيها قبل از سوره انعام نازل شده ، و
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 457
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٥٧