پس مراد از « تماميت كلمه » - و خدا بهتر مىداند - اينست كه اين كلمه يعنى ظهور دعوت اسلامى با نبوت محمد ( ص ) و نزول قرآن كه ما فوق همه كتابهاى آسمانى است پس از آنكه روزگارى دراز در مسير تدريجى نبوتى پس از نبوت ديگر و شريعتى پس از شريعت ديگر سير مىكرد به مرتبه ثبوت رسيده در قرارگاه تحقق قرار گرفت ، زيرا به دلالت آيات كريمه ، شريعت اسلامى به كليات شرايع گذشته مشتمل است و زيادت بر آنان نيز دارد ، چنان كه خداى تعالى مىفرمايد : « شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِه نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِه إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى » « 1 » .
از اين بيان روشن شد كه مراد از « تماميت كلمه » رسيدن شرايع آسمانى است از مراحل نقص و ناتمامى به مرحله كمال ، و مصداقش همين دين محمدى است . خدا مىفرمايد :
« وَاللَّه مُتِمُّ نُورِه وَلَوْ كَرِه الْكافِرُونَ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَه بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَه عَلَى الدِّينِ كُلِّه وَلَوْ كَرِه الْمُشْرِكُونَ » « 2 » .
و تماميت اين كلمه الهى از جهت صدق اين است كه آن چنان كه گفته شده تحقق پذيرد ، و تماميت آن از جهت عدل اين است كه مواد و اجزاى آن يك نواخت باشد بدون اينكه به تضاد و تناقض مشتمل شود ، و هر چيز را آن طور كه شانش مىباشد بسنجد ، بدون حيف و ميل .
و از اينجا است كه اين دو قيد يعنى صدق و عدل را با جمله * ( « لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِه » ) * بيان فرمود ، زيرا كلمه الهى وقتى كه قابل تبديل نباشد خواه تبديل كننده خودش باشد و به واسطه تغيير اراده ، قول خود را به هم زند ، يا كسى ديگر باشد كه خدا را عاجز و مجبور به تغيير نظر كند ، كلمه خدايى صدق و آنچه فرموده محقق مىشود ، و عدل و بدون انحراف و تعدى انجام مىگيرد .
پس جمله : * ( « لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِه » ) * نسبت به « صدقا و عدلا » به منزله تعليل مىباشد .
مفسرين ديگر را در معناى اين جمله اقوال ديگرى است ، از آن جمله يكى اين است كه مراد از « كلمه » و « كلمات » ، قرآن مىباشد . و بعضى گفتهاند : مراد از « كلمه » شرايع قرآن است كه نسخ مىپذيرد و مراد از « كلمات » مطالب ديگر آن است كه قابل نسخ نيست ، هم چنان كه فرموده : * ( « لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِه » ) * . و بعضى گفتهاند : منظور از « كلمه » ، دين است . و بعضى گفتهاند مراد از آن حجت است . و در باره معناى صدق و عدل گفتهاند : « صدق » ،
هامش
( 1 ) براى شما از دين تشريع كرد آنچه نوح را به آن سفارش داده بود و آنچه را به تو وحى كرديم و آنچه ابراهيم و موسى و عيسى را به آن سفارش كرديم . سوره شورى آيه 13
( 2 ) سوره صف آيه 9