طرقى كه براى خداپرستى پيشنهاد مىكنند اطاعت نمود براى اينكه حدس و تخمين آميخته با جهل و عدم اطمينان است ، و عبوديت با جهل به مقام ربوبى سازگار نيست .
اين مطلب با قطع نظر از آيات و روايات مطلبى است كه عقل صريح نيز به آن حكم مىكند ، البته خداى سبحان هم آن را امضا نموده و در آيه بعدى كه به منزله تعليل آيه مورد بحث است مىفرمايد : * ( « إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِه وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ » ) * كه نهى از اطاعت مردم را تعليل كرده است به علم خدا و اسمى از اينكه عقل چنين حكمى مىكند نبرده .
و در پاره اى از آيات به هر دو جهت يعنى هم به علم خدا و هم به حكم عقل تعليل كرده ، از آن جمله فرموده است : « وَما لَهُمْ بِه مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً » تا اينجا تعليل مطلب است به حكم عقل ، و در قسمت بعد ، يعنى « فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِه وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدى » « 1 » تعليل شده به علم خداى سبحان و حكم او .
* ( « إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِه وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ » ) * گفتهاند كه اگر به دنبال كلمه « اعلم » لفظ « من » ذكر نشود گاهى معناى تفضيل ( داناتر ) مىدهد و گاهى معناى صفت خالى از تفضيل ( دانا ) . و در اين آيه احتمال هر دو معنا هست ، چه اگر مقصود از علم حقيقت علم به گمراهان و هدايت يافتگان باشد كلمه مزبور به معناى دوم ( دانا ) خواهد بود ، زيرا غير خداى تعالى كسى چنين علمى را ندارد تا خدا از او داناتر باشد . و اگر مقصود مطلق علم - اعم از علم ذاتى و علمى كه به عطيه خداى تعالى است - باشد كلمه مزبور معناى اول ( داناتر ) را خواهد داشت براى اينكه غير خدا نيز به آن مقدارى كه خداوند از نعمت علم به او افاضه كرده نسبت به گمراهان و هدايت يافتگان علم دارد .
از اينكه در جمله * ( « أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ » ) * كلمه « اعلم » به حرف « باء » متعدى شده است برمىآيد كه كلمه « من » در * ( « مَنْ يَضِلُّ » ) * منصوب به نزع خافض است ، و تقدير آن « اعلم به من يضل » مىباشد ، آيه اى هم كه قبلا از سوره نجم نقل كرديم مؤيد اين تقدير است .
* ( « فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّه عَلَيْه إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِه مُؤْمِنِينَ » ) * در بيانى كه پيش از اين آيه ايراد نمود به ثبوت رسانيد كه خداى تعالى كه پروردگار
هامش
( 1 ) هيچ علمى به آن ندارند و جز در پى گمان و پندار نمىروند ، و ظن و گمان هم در فهم حقيقت هيچ سودى ندارد پس از كسى كه از ذكر ما رو گردانده ، و به جز زندگى دنيا نخواسته ، اعراض كن . سرحد علمشان همان است ، پروردگار تو به كسى كه از راه وى گمراه شده و به آنكه راه يافته ، داناتر است . سوره نجم آيه 20