وصف اخبارى است كه در قرآن آمده و « عدل » وصف احكام آن است .
و اينكه در آخر فرموده : * ( « وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » ) * معنايش اين است كه او اجابت مىكند آنچه را كه شما به لسان حاجت از او مىطلبيد و مىداند حقيقت حوائجى را كه شما داريد . و يا معنايش اين است كه او به وسيله ملائكه خود مىشنود اخبار حوادثى را كه شما داريد . و يا معنايش اين است كه او به وسيله ملائكه خود مىشنود اخبار حوادثى را كه در ملكش رخ مىدهد و مىداند همه آنها را بدون واسطه ملائكه . و يا معنايش اين است كه او مىشنود گفتارهاى شما را و مىداند كارهايى را كه شما انجام مىدهيد .
* ( « وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه . . . » ) *
كلمه « خرص » در لغت هم به معناى دروغ آمده و هم به معناى تخمين ، و معناى دوم با سياق آيه مناسبتر است زيرا جمله * ( « وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ » ) * و همچنين جمله قبليش در حقيقت كار تعليل را مىكند ، و براى جمله * ( « وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الأَرْضِ » ) * به منزله علت است ، و مىرساند كه تخمين زدن در امورى از قبيل معارف الهى و شرايع كه مىبايستى از ناحيه خدا اخذ شود و در آن جز به علم و يقين نمىتوان تكيه داشت طبعا سبب ضلالت و گمراهى است .
گو اينكه سير انسان در زندگى دنياييش بدون اعتماد به ظن و استمداد از تخمين قابل دوام نيست ، حتى دانشمندانى هم كه پيرامون علوم اعتبارى و علل و اسباب آنها و ارتباطش با زندگى دنيوى انسان بحث مىكنند به غير از چند نظريه كلى به هيچ موردى برنمىخورند كه در آن اعتماد انسان تنها به علم خالص و يقين محض بوده باشد .
ليكن همه اين اعتباريات قابل تخمين ، مربوط است به جزئيات زندگى دنيوى ، و اما سعادتى كه رستگارى انسان در داشتن آن و هلاكت ابدى و خسران دائميش در نداشتن آن است امرى نيست كه قابل تخمين باشد ، و خداوند در امور مربوط به سعادت انسان و همچنين در مقدمات تحصيل آن از تفكر در عالم و اينكه چه كسى آن را آفريده و غرضش چه بوده و سرانجام آن به كجا مىانجامد و آيا بعث و نشورى در كار است و اگر هست براى تامين سعادت در آن نشات ، بعثت انبيا و فرستادن كتب لازم است يا نه ؟ به هيچ وجه از بندگانش جز به علم و يقين راضى نمىشود ، هم چنان كه در آيات بسيارى از قبيل آيه ، « وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِه عِلْمٌ » « 1 » اين معنا خاطرنشان شده ، و يكى از روشنترين آنها آيه مورد بحث است كه مىفرمايد : بيشتر اهل زمين از آنجا كه پيرو حدس و تخميناند نبايد ايشان را در آنچه كه بدان دعوت مىنمايند و
هامش
( 1 ) چيزى را كه به آن علم ندارى پيروى مكن . سوره اسرا آيه 39