كلمه « بالحق » متعلق است به جمله * ( « مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ » ) * ، و نازل شدن به حق به همين است كه از ناحيه شيطان و از تسويلات او و يا از مقوله كهانت - كه خداوند در باره اش فرموده :
« هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ ، تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ » « 1 » نبوده باشد و شيطان در آن تصرف نكرده ، و وحى الهى با تسويلات شيطانى در آن مختلط نشده باشد ، هم چنان كه در آيه « عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِه أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّه يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَمِنْ خَلْفِه رَصَداً لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ » « 2 » اشاره فرموده است .
* ( « وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِه وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » ) * لفظ « كلمه » در لغت به معناى لفظى است كه دلالت كند بر معناى تام و يا غير تام ، و در قرآن كريم گاهى استعمال مىشود در قول حقى كه خداى تعالى آن را گفته باشد از قبيل قضا و وعد ، مانند آيه « وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ » « 3 » كه مقصود از كلمه اى كه مىفرمايد در سابق گفته شده ، آن سخنى است كه در موقع هبوط آدم به وى فرموده بود ، و قرآن كريم آن را چنين حكايت مىكند : « وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ » « 4 » و مانند آيه « حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ » « 5 » كه اشاره است به آن حكمى كه در داستان ابليس كرد و فرمود « لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ » « 6 » . و همين قضا و حكم را در جاى ديگر تفسير كرده و فرموده : « وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ » « 7 » و مانند آيه « وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا » « 8 » كه
هامش
( 1 ) آيا به شما خبر بدهم كه شيطان به چه كسانى نازل مىشود ؟ او نازل مىشود بر هر دروغپرداز گنه كار . سوره شعراء آيه 222
( 2 ) او است داناى غيب و هيچ كس را بر غيب خويش مطلع نخواهد كرد مگر پيغمبرى كه مورد رضاى او باشد كه در پيش روى او و پشت سرش نگهبانها مىآورد تا معلوم دارد كه پيغامهاى پروردگارشان را رسانيدهاند . سوره جن آيه 28
( 3 ) و اگر كلمه اى كه در ازل نبود البته اختلافشان خاتمه يافته و حكم به هلاكت كافران داده مىشد . سوره يونس آيه 19
( 4 ) و براى شما در زمين تا مدت معينى قرارگاه و بهره است . سوره بقره آيه 36
( 5 ) كسانى كه حتمى شده است بر آنان كلمه پروردگارت ايمان نمىآورند . سوره يونس آيه 96
( 6 ) بطور مسلم جهنم را از تو و از هر كه از آدميان پيرويت كند پر مىكنم . سوره ص آيه 85
( 7 ) سخن پروردگار تو بر اين رفته كه جهنم را از جنيان و آدميان يكسره پر مىكنم . سوره هود آيه 119
( 8 ) سخن نيكوى پروردگار تو در باره پسران اسرائيل به پاداش صبرى كه كرده بودند انجام شد . سوره اعراف آيه 137