« فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِه وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّه ما يَشاءُ » « 1 » .
و از اين قبيل آيات بسيار است كه خصوصيات اعمال موجودات و حدود آنها و همچنين غاياتى را كه موجودات به هدايت تكوينى خدا هر يك به سوى آن سير مىكند منتهى به خدا دانسته و همه را مستند به تقدير خداى عزيز عليم مىداند .
پس جوهره ذات مستند به خلقت الهى و حدود وجودى آنها و تحولات و غاياتى كه در مسير وجودى خود دارند همه منتهى به تقدير خدا و مربوط به كيفيت و خصوصيتى است كه در خلقت هر يك از آنها است . در اين ميان آيات ديگرى نيز هست كه مىرساند اجزاى عالم همه به هم متصل و مربوطند و اتصال آن اجزا به حدى است كه همه را به صورت يك موجود در آورده ، و نظام واحدى در آن حكم فرما است . حكما همين اتصال را به صورت برهان داده و آن را « برهان اتصال تدبير » ناميدهاند .
اين بود آن چيزى كه با دقت در قرآن كريم به دست مىآيد ، البته در اين ميان جهات ديگرى نيز هست كه نبايد آن را از نظر دور داشت و از آن غفلت كرد .
اول - اينكه در اين عالمى كه گفتيم تمامى اجزاى آن و آثار و افعال آن اجزا ، همه مخلوق خدايند بعضى از آثار و افعال هست كه نمىتوانيم بگوييم آنها را هم خداوند به وجود آورده ، مانند انواع ظلمها و فجورى كه عقل شرم دارد از اينكه آنها را به ساحت قدس و كبرياى خداوند نسبت دهد . قرآن كريم هم در آيات بسيارى ساحت او را از هر ظلم و هر عمل بدى منزه دانسته از آن جمله مىفرمايد : « وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ » « 2 » و نيز مىفرمايد : « قُلْ إِنَّ اللَّه لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ » « 3 » با اين حال چطور ميتوان قائل به عموميت خلقت شد ؟ عده اى از علما در جواب از اين اشكال اصل اشكال را قبول كرده و گفتهاند : چاره اى جز اين نيست كه آيه شريفه مورد بحث و آيات ديگر دال بر عموميت خلقت را به اين مخصص عقلى و قرآنى تخصيص زد و گفت كه « همه موجودات و افعال و آثار آنها مخلوق خدا است مگر افعال انسان كه مخلوق خود او است » .
يك اشكال و محذور ديگرى در مخلوق خدا بودن افعال انسان كردهاند ، و آن اين است
هامش
( 1 ) بعضى از آنها حيواناتى هستند كه با شكم راه مىروند و بعضى با دو پا و بعضى با چهار پا ، خداوند مىآفريند هر چه را كه بخواهد . سوره نور آيه 45
( 2 ) پروردگار تو ستمكار بر بندگان نيست . سوره فصلت آيه 46
( 3 ) بگو خداوند به فحشا امر نمىكند . سوره اعراف آيه 28