كَذَّبُوا بِه مِنْ قَبْلُ » « 1 » و از اين قبيل آيات ديگر كه در باره ايمان مؤمنين و كفر كفار و نفاق منافقين است . و اگر قرآن كريم تخلف اثر را از مؤثر در عين وجود شرايط تاثير و نبودن موانع آن جايز مىدانست هيچ يك از اين آيات و احتجاجاتى كه در آن شده صحيح نمىبود .
از اينجا مىفهميم كه قرآن نيز مساله حكم فرما بودن قانون علت و معلول را در سراسر عالم هستى قبول داشته و تصديق دارد كه براى هر چيزى و نيز براى عوارض آن چيز و براى هر حادثه اى از حوادث علت و يا عللى است كه وجود آن را اقتضا مىكند ، و با فرض نبودن آن ، وجودش ممتنع است . اين آن چيزى است كه بدون ترديد هر كسى در اولين برخورد و دقت در آيات فوق آن را مىفهمد .
مطلب ديگرى كه ما از قرآن كريم مىفهميم اين است كه خداوند در اين كلام مجيدش خلقت خود را تعميم داده و هر موجود كوچك و بزرگى را كه كلمه « شىء » بر آن صادق باشد مخلوق خود دانسته از آن جمله فرموده است : « قُلِ اللَّه خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ » « 2 » و نيز فرموده : « الَّذِي لَه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ » « 3 » و در آخر مىفرمايد : « وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَه تَقْدِيراً » « 4 » و نيز مىفرمايد : « رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى » « 5 » و نيز مىفرمايد : « الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى » « 6 » .
در اين آيات و آيات ديگرى نظير اينها يك نوع بيان ديگرى به كار رفته ، و آن اين است كه خود موجودات را مستند به خلقت دانسته و اعمال و آثار گوناگون و حركات و سكنات آنها را مستند به تقدير و هدايت الهى دانسته است ، مثلا گام برداشتن انسان براى انتقال از اينجا به آنجا و شناورى ماهى و پرواز مرغ و ساير كارها و آثار مستند به تقدير الهى و خود آن نامبرده ها مستند به خلقت او است ، هم چنان كه فرموده :
هامش
( 1 ) ايشان مردمى نيستند كه ايمان بياورند و اين ايمان نياوردنشان به خاطر تكذيبى است كه قبلا كرده بودند . سوره يونس آيه 74
( 2 ) بگو خدا است آفريننده هر چيز ، و او يكتاى قهار است . سوره رعد آيه 16
( 3 و 4 ) آن كسى است كه ملك آسمانها و زمين از آن او است . - تا آنجا كه مىفرمايد - و آفريد هر چيزى راى و تقدير كرد آن را چه تقدير كردنى . سوره فرقان آيه 2
( 5 ) پروردگار ما همانست كه به هر چيزى آفرينش بخشيد ( و با استفاده از آن ) رهبريش كرد . سوره طه آيه 50
( 6 ) آن كسى است كه جمعآورى و سپس درست كرد و آن كسى است كه تقدير و اندازه گيرى كرد سپس هدايت فرمود . سوره اعلى آيه 3