« وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّه رِزْقُها وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَمُسْتَوْدَعَها » « 1 » است كه در مقام بيان علم خدا به احوال همه افراد بشر است ، و معلوم است كه علم خداوند به احوال افراد بشر چه آنان كه متولد شدهاند و چه آنان كه در اصلاب پدرانشان مىباشند علمى است دفعى نه تدريجى .
بنا بر اين ، معناى آيه شريفه اين است كه : « پروردگار متعال آن كسى است كه شما نوع بشر را از يك فرد ايجاد كرده و زمين را تا مدت معينى به دست شما آباد نموده است ، و اين زمين تا زمانى كه شما نسل بشر منقرض نشدهايد مشغول به شما و در دست شما است ، پيوسته بعضى از شما افراد بشر مستقر در آن و بعضى ديگر مستودع در اصلاب و ارحام و در حال به وجود آمدن در آنند » .
مفسرين معانى ديگرى براى آيه ذكر كرده از آن جمله گفتهاند : « مراد از انشاء و ايجاد انسان از نفس واحد اين است كه تمامى افراد بشر همه از يك نفس كه همان نفس و روح انسانيت است آفريده شدهاند » و يا گفتهاند : « مراد اين است كه همه افراد اين نوع داراى يك نفس و يك بدنند ، به اين معنا كه تركيب نفسى و بدنى آنان در همه افراد يك نوع از تركيب است ، و آن نوع از تركيب همان چيزى است كه از آن به حقيقت انسانيت تعبير مىكنيم » .
بعضى ديگر گفتهاند : « مراد از مستقر همان ارحام است كه نسل بعد از قرار گرفتن در آن سير در اصلابش خاتمه پيدا مىكند ، و مراد از مستودع اصلاب است كه منزل عاريتى نسل است » . بعضى نيز گفتهاند « مراد از مستقر ، زمين و مراد از مستودع ، قبر است ، و يا مراد از مستقر رحم و مراد از مستودع زمين يا قبر است » . بعضى ديگر گفتهاند : « مراد از مستقر روح و مراد از مستودع بدن است » . و جز اينها اقوال ديگرى نيز هست كه فايده اى در نقل آنها نيست .
* ( « وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً . . . » ) *
« سماء » به معناى سمت بالا است . بنا بر اين هر چيزى در فوق انسان قرار گرفته باشد و بر سر آدمى سايه افكنده باشد « سماء » ناميده مىشود ، و مراد از اينكه فرمود : * ( « فَأَخْرَجْنا بِه نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ » ) * - بطورى كه ديگران نيز گفتهاند - اين است كه ما به وسيله آبى كه از آسمان مىفرستيم گياهان را مىرويانيم ، و آن قوه نموى كه در روئيدنىها است به ظهور درآورده گياهان و درختان و آدميان و ساير انواع حيوانات را نمو مىدهيم .
« خضر » به معناى اخضر ( سبز ) و گويا مخفف « خاضر » است ، و « تراكب حب »
هامش
( 1 ) هيچ جنبده اى در زمين نيست مگر آنكه روزى وى به عهده خدا است و خدا قرارگاه ( زمين ) و منزلهاى عاريت ( ارحام مادران و اصلاب پدران ) او را مىداند . سوره هود آيه 8