مىگوييم : همين كه خداوند از اين مطلب خبر داده باشد كافى است ، چون آفريدگار جهان به همه اطراف آن ، عالم و مطلع است و فرض علم نداشتن او مستلزم خروج از فرض خدايى است ، هم چنان كه فرموده : * ( « وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ » ) * .
در جلد سوم اين ترجمه در ذيل آيه شريفه « ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَه اللَّه . . . » « 1 » مطالبى مفيد و مربوط به اين مقام گذرانديم .
* ( « ذلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ لا إِله إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ . . . » ) *
جمله اولى يعنى جمله * ( « ذلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ » ) * نتيجه اى است كه از بيان آيات سابق گرفته شده ، و معناى آن اين است كه : بعد از آنكه مطلب از قرارى بود كه ذكر شد پس خداى تعالى كه وصفش گذشت پروردگار شما است ، نه غير او . و جمله * ( « لا إِله إِلَّا هُوَ » ) * تقريبا به همان توحيد ضمنى كه در جمله قبلى بود تصريح مىكند ، و در عين حال همان جمله را تعليل نموده چنين مىرساند : اينكه گفتيم پروردگار او است ، و جز او پروردگارى نيست بدان سبب كه او يگانه معبودى است كه جز او معبودى نيست ، و چگونه ممكن است غير او پروردگار باشد و در عين حال إله و معبود نباشد ؟ .
و جمله * ( « خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ » ) * نيز علتى است براى جمله * ( « لا إِله إِلَّا هُوَ » ) * و معنايش چنين مىشود : و اينكه گفتيم الوهيت و معبود بودن منحصر در او است براى اينكه آفرينش تمامى موجودات از او است ، و جز او خالق ديگرى نيست كه حتى كوچكترين موجودى را آفريده باشد تا در الوهيت با او شريك باشد ، و در نتيجه بعضى از مخلوقات در برابر خداى تعالى و بعضى در برابر او خاضع شوند .
و جمله « فاعبدوه » متفرع بر ما قبل و به منزله نتيجه براى جمله * ( « ذلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ » ) * است ، و معنايش اين است : وقتى معلوم شد كه پروردگار شما فقط خداى تعالى است ، نه غير او ، پس همو را بپرستيد .
و جمله * ( « وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ » ) * معنايش اين است كه او قائم بر هر چيز و مدبر امر و نظام وجود و زندگى هر چيزى است ، و چون چنين است بايد از او حساب برد و از پيش خود و بدون داشتن دليل برايش شريك نگرفت . پس اين جمله در حقيقت به منزله تاكيد جمله « فاعبدوه » است ، و اين معنا را مىرساند كه او را عبادت كنيد و از عبادتش سرمپيچيد براى اينكه او وكيل است بر شما و از نظام اعمال شما غافل و بى خبر نيست .
هامش
( 1 ) سوره آل عمران آيه 79