اراده مستقل الهى باشند . چون جهات قضيه مختلف است ، و تحقق بعضى از جهات منافات با تحقق جهات ديگر ندارد و ارتباط و اتصالى كه در سرتاسر اجزاى عالم است مانع از اين نيست كه يك يك اجزاء به اراده مستقل به وجود آمده باشند .
* ( « وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ . . . » ) *
كلمه « مستقر » هم به فتح قاف قرائت شده و هم به كسر آن . بنا بر اينكه مستقر ، به فتح قاف باشد اسم مكان و به معناى محل استقرار خواهد بود ، و همچنين « مستودع » نيز به فتح دال و به معناى مكانى كه وديعه را در آن قرار مىدهند خواهد بود . اين دو كلمه در آيه « وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّه رِزْقُها وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَمُسْتَوْدَعَها كُلٌّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ » « 1 » نيز آمده . و در آيه مورد بحث حذف و ايجاز به كار رفته و تقدير آن - بنا بر قرائت به فتح قاف - چنين است : « فمنكم من هو فى مستقر و منكم من هو فى مستودع » . و بنا بر قرائت به كسر قاف - كه بهتر نيز مىباشد - مستقر اسم فاعل و مستودع اسم مفعول و تقدير آن چنين است : « فمنكم مستقر و منكم مستودع - بعضى از شما كسانى هستند كه مستقرند ، و بعضى ديگر آنان هستند كه مستقر نيستند » .
ظاهرا مراد از اينكه فرمود : * ( « وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ » ) * اين است كه نسل حاضر بشر با همه انتشار و كثرتى كه دارد منتهى به يك نفر است ، و آن آدم است كه قرآن كريم او را مبدأ نسل بشر فعلى دانسته است . و مراد از « مستقر » آن افرادى است كه دوران سير در اصلاب را طى كرده و متولد شده و در زمين كه به مقتضاى آيه « وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ » « 2 » قرارگاه نوع بشر است مستقر گشته ، و مراد از « مستودع » آن افرادى است كه هنوز سير در اصلاب را تمام نكرده و به دنيا نيامده و بعدا متولد خواهند شد . و نيز ممكن است كه لفظ « مستقر » و « مستودع » را مصدر ميمى گرفت .
به هر حال معنايى كه ما براى جمله مورد بحث كرديم ، معنايى است كه با مقام بيان آيه سازگارتر است ، چون آيه در مقام بيان خلقت تمامى افراد بشر و انشعابشان از يك فرد است ، و به همين جهت است كه به لفظ « انشاء » تعبير كرد نه به لفظ « خلقت » ، چون لفظ انشاء معناى ايجاد دفعى و بدون تدريج را مىرساند بر خلاف خلقت و الفاظ ديگرى كه مرادف آن است كه معناى ايجاد تدريجى را مىدهد . مؤيد معنايى كه ما براى آيه كرديم آيه
هامش
( 1 ) سوره هود آيه 6
( 2 ) سوره بقره آيه 36