و به هر حال ، جمله مزبور حكايت از كلامى مىكند كه بعضى از مشركين از باب استكبار بر خداى تعالى گفتهاند . و اگر لفظ « من » را در اينجا تكرار كرده و در جمله * ( « أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ . . . » ) * تكرار نكرد و نفرمود : « و من قال » براى اين است كه گر چه ظلمهاى مذكور در آيه سه قسم است و ليكن از يك نظر ديگرى دو قسم ظلم است : قسم اول خاضع نشدن در برابر پروردگار و منقاد نگشتن نسبت به امر او است ، كه اول و دوم از آن سه ظلم از اين قسمند ، و قسم دوم علاوه بر خاضع نشدن استكبار ورزيدن نسبت به او و به آيات او است .
* ( « وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ . . . » ) *
لفظ « غمر » در اصل لغت به معناى پوشانيدن و پنهان كردن چيزى است به طورى كه هيچ اثرى از آن آشكار نماند ، و لذا آب بسيار زيادى را كه ته آن پيدا نيست و همچنين جهالت دائمى و نيز گرفتارى و شدتى را كه احاطه به انسان داشته و از هر طرف راه نجات از آن مسدود باشد « غمر » مىگويند ، و در آيه مورد بحث به همين معناى آخرى است . و كلمه : « هون » و « هوان » به معناى ذلت است . و « بسط يد » گر چه معنايش روشن است الا اينكه در اينجا مقصود از آن ، معناى كنايى آن است كه البته به اختلاف موارد مختلف مىشود ، مثلا بسط يد در يك شخص توانگر به معناى بذل و بخشش مال و احسان به مستحقين است ، و بسط يد در يك زمامدار قدرت بر اداره امور مملكت است بدون اينكه مزاحمى در كارش باشد ، و بسط يد در يك مامور و مجرى دستور دولت در باره يك مجرم به معناى زدن و بستن و شكنجه كردن آن مجرم است .
بنا بر اين ، بسط يد ملائكه به معناى شروع به عذاب گناهكاران و ستمگران است .
و از ظاهر سياق آيه به دست مىآيد آن كارى كه ملائكه بر سر ستمگران درمىآورند همان چيزى است كه جمله * ( « أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ » ) * آن را بيان و حكايت مىكند ، چون اين جمله حكايت قول ملائكه است نه قول خداى سبحان ، و تقدير آن اين است كه : « ملائكه به آنان مىگويند جانتان را بيرون كنيد . . . » و اين كلام را در هنگام گرفتن جان آنان مىگويند ، و بطورى سخت جانشان را مىگيرند كه در دادن جان عذاب دردناكى را مىچشند . اين عذاب جان دادن ايشان است ، هنوز عذاب قيامتشان در پى است ، هم چنان كه فرموده : « وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ » « 1 » .
پس معلوم شد كه مراد از « اليوم - روز » در جمله * ( « الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ » ) * روز فرا رسيدن
هامش
( 1 ) و در پى ايشان برزخى است تا آن روز كه مبعوث شوند . سوره مؤمنون آيه 100