عذاب عنوان مىكند ، و اگر مقصود از افترا ، آن معناى اعم بود مىبايست در ذيل آيه ، عذاب را متوجه كسى كند كه به خدا افترا بسته است نه فقط به مشركين .
و اما اينكه بعضى از مفسرين « 1 » گفتهاند : جمله * ( « أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْه شَيْءٌ » ) * در باره مسيلمه كذاب نازل شده كه ادعاى نبوت مىكرده ، صحيح نيست و با سياق آيات همانطورى كه دانستيد سازگار نمىباشد ، گر چه كلام مزبور با صرف نظر از سياق اعم است .
علاوه بر اينكه سوره انعام - هم چنان كه مكرر گفتهايم - سوره اى است مكى ، و مسيلمه كذاب ادعاى نبوتش بعد از هجرت رسول خدا ( ص ) اتفاق افتاده ، گو اينكه مفسر مزبور عقيده دارد كه آيه مورد بحث از ميان آيات اين سوره در مدينه نازل شده ، و ليكن - ان شاء اللَّه - به زودى در بحث روايتى ما خواهد آمد كه اين ادعا نيز صحيح نيست .
* ( « وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّه » ) * ظاهر اين جمله حكايت سخنى است كه گفته شده ، يعنى مىرساند كه كسى اين حرف را قبلا گفته و غرضش هم از آن استهزا به قرآن كريم بوده ، به دليل اينكه وعده داده كه « مثل آنچه را كه خدا نازل كرده نازل خواهم كرد » و نگفته « مثل آنچه را كه محمد ( ص ) مىگويد خواهم گفت » و نيز نگفته « به زودى خواهم آورد براى شما مثل آنچه كه محمد آورده » .
مفسرين ديگر هم اين معنا را قبول دارند كه آيه مورد بحث حكايت حرفى است كه در خارج زده شده ، چيزى كه هست بعضى از مفسرين آن را اشاره گرفتهاند به قول آن كسى كه گفته : « لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الأَوَّلِينَ » « 2 » و بعضى ديگر آن را اشاره به قول عبد اللَّه بن سعد بن ابى سرح گرفته كه گفته بود « من مانند آنچه خدا به محمد فرستاده فرود مىآورم » و گفته است كه آيه شريفه در مدينه نازل شده ، و بعضى چيز ديگرى گفتهاند . و اشكال ما به آنان اين است كه ظاهر آيه با هيچ يك از اين حرفها انطباق ندارد ، براى اينكه ظاهر آيه مورد بحث اين است كه شخصى وعده داده كه « من به زودى مثل آنچه را كه خدا نازل كرده نازل مىكنم » به خلاف آيه « لو نشاء . . . » كه وعده به آينده نيست ، بلكه كلامى است مشروط . و همچنين به خلاف كلام عبد اللَّه كه به فرضى هم روايتش صحيح باشد و در صحت آن اشكالى نباشد اخبار از امرى است حالى و واقع شدنى نه وعده به آينده .
هامش
( 1 ) تفسير المنار ج 7 ص 624
( 2 ) سوره انفال آيه 31