دچار ضلالت مىگردد . آرى ، خدا وقتى اين هدايت را به كسى روزى كرد چنين نيست كه ديگر خودش در آن سلطنت ، و دخل و تصرفى نداشته باشد ، چون عطاياى خدا - بر خلاف عطاياى ما - نعمت مورد عطا را از تحت ملكيت و سلطنت خدا بيرون نمىكند . پس اينطور نيست كه هدايت بعد از اينكه به دست ما آمد براى ما باقى مانده و خلاصه مال ما باشد ، چه اينكه شكرش را بجا بياوريم و چه نياوريم . بلكه باقى ماندنش موقوف بر اين است كه به لوازم توحيد و عبوديت عمل شود ، و لذا در آخر آيه مورد بحث فرمود : * ( « وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما كانُوا يَعْمَلُونَ » ) * . و اگر از كفران نعمت هدايت تعبير به خصوص شرك كرده براى اين است كه زمينه گفتار ، مساله توحيد مىباشد .
* ( « أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ » ) * اشاره به لفظ « اولئك » كه مخصوص بعيد است به منظور اين است كه دلالت كند بر علوشان و رفعت مقام انبيا ( ع ) ، گر چه ظاهر « آتيناهم » اين است كه خداوند به همه انبيا ( ع ) كتاب و حكم و نبوت داده و ليكن اين از باب توصيف مجموع است به وصف مجموع ، و منافات ندارد كه بعضى از اين مجموع بعضى از آن اوصاف را نداشته باشد ، زيرا كتاب به برخى از انبيا مانند نوح ، ابراهيم ، موسى و عيسى ( ع ) داده شده است .
و نظير اين وجه در آيه « و اجتبيناهم و هديناهم » گذشت .
در هر جاى قرآن كريم ، كه كتاب به انبيا ( ع ) نسبت داده شده مقصود صحفى است كه شرايع دينى در آن نوشته شده ، و انبيا ( ع ) با آن شرايع در بين مردم و در موارد اختلافات آنان حكم مىكردهاند ، مانند آيه « كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّه النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيه » « 1 » و آيه « إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ » - تا آنجا كه مىفرمايد - « وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْه مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْه فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّه » « 2 » و همچنين آيات ديگر .
هامش
( 1 ) مردم يك امت بودند پس خدا پيغمبران را نويد آور و ترساننده فرستاد ، و به حق بر آنان كتاب نازل كرد تا ميان مردم در باره آن چيزها كه در آن اختلاف كرده بودند داورى كنند . سوره بقره آيه 213
( 2 ) ما تورات را نازل كردهايم كه در آن هدايت و نورى هست ، و پيغمبرانى كه مطيع ( خدا ) بودند طبق آن حكم مىكردند - تا آنجا كه مىفرمايد - ما اين كتاب را به حق بر تو نازل كرديم كه مصدق و حافظ آن كتابها است كه پيش از آن بوده است ، پس ميان ايشان طبق آنچه خدا نازل كرده حكم كن . سوره مائده آيه 48