حوائجش مختلف بوده باشد .
چون اين اختلاف كه در مظاهر حيات وى و در نحوه اعمال وى در اعصار و قرون مختلف ديده مىشود ، اختلافى است ظاهرى و صورى ، و گر نه ريشه همه آنها يكى است و آن مساله جلب منفعت و فراهم نمودن وسايل زندگى و آسايش از خانه و همسر و خوراك و پوشاك و امثال آن ، و دفع ضرر و فرار از چيزهايى است كه در سعادت زندگى او خلل وارد مىسازد ، و اين هميشه و در همه افراد بشر به طور يكسان وجود دارد ، و از فطريات غير قابل تغيير است ، هم چنان كه قرآن كريم فرموده : « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّه الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّه ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ » « 1 » .
آرى ، دين حنيف الهى همان نواميسى است كه حاكم و قيم بر جوامع بشرى مىباشد و فطرت و خلقت خاص بشر او را به پيروى از آن هدايت نموده و خلاصه به اعتقاديات و اخلاقيات و اعمال صالح و مؤثر در تامين سعادتش ملهم مىسازد .
از اين روى همانطورى كه اين نواميس در اديان مختلف و همچنين در احوال مختلف اختلاف پيدا نمىكند ، همين طور در اجزاى آن اختلاف و تضادى ديده نمىشود ، به اين معنا كه هيچ حكمى از احكام دين حنيف با حكم ديگر آن تضاد ندارد ، چون همه آن احكام را مساله توحيد تنظيم و تعديل كرده ، و عينا مثال توحيد و احكام اديان آسمانى مثال مدبر است نسبت به قواى بدنى ، كه اگر يكى از قوا بخواهد از حد خود تجاوز نمايد نفس كه مدبر بدن است آن قوه را تعديل نموده و از طغيانش جلوگيرى مىكند .
و همچنين اين نواميس در اشخاص مختلف هم اختلاف پيدا نمىكند ، و چنان نيست كه هدايت فطرى طبقات اوليه بشر را به چيزى و طبقات آخرى او را به چيز ديگرى دعوت كند - هر چند اين دعوت در اجمال و تفصيل اختلاف دارد - هم چنان كه خداوند فرموده : « إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّه الإِسْلامُ » . و نيز فرموده : « شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِه نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِه إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلا تَتَفَرَّقُوا فِيه » « 2 » .
هامش
( 1 ) پس توجه خويش را به اين دين حنيف و معتدل برقرار كن . كه فطرت خدا است ، آن فطرتى كه مردم را بر اساس آن خلق فرموده و خلقت خدا تغيير پذير نيست ، اين است دين استوار ولى بيشتر مردم نمىدانند . سوره روم آيه 30
( 2 ) تشريع كرد براى شما از دين همان احكامى را كه به نوح توصيه فرموده بود ، و آن چيزى كه به تو وحى كرديم و همچنين آن چيزى كه به ابراهيم و موسى و عيسى توصيه كرده بوديم اين بود كه دين را به پاى بداريد ، و در آن متفرق نشويد . سوره شورى آيه 13