و « حكم » در لغت به معناى برقرار كردن نسبت تصديقيه در بين اجزاى كلام است .
مثلا بين زيد كه يك كلمه است ، و بين عالم كه كلمه ديگرى است نسبت برقرار نموده مىگوييم : زيد عالم است . نسبتى را هم كه در بين امور اجتماعى و اعمال افراد جامعه و قضاياى جارى در ميان آنان برقرار مىكنيم ، حكم ناميده مىشود ، هم چنان كه خود قضايا را هم حكم مىگويند . مثلا در باره اعمال آنان گفته مىشود : واجب است كه فلان كار عملى شود ، و حرام است كه فلان گناه ارتكاب شود ، اين وجوب و حرمت و همچنين استحباب و كراهت حكمند ، هم چنان كه خود قضيه : « واجب است كه . . . » حكم است . البته از اين قسم حكم كه بگذريم براى اجتماعات احكام ديگرى از قبيل ملكيت ، رياست ، نيابت ، كفالت و ولايت و امثال آن نيز هست .
و گاهى هم اين كلمه اطلاق مىشود و مقصود معناى مصدرى آن است ، كه در چنين موارد معناى حكم ايجاد حكم خواهد بود يا به حسب تشريع و تقنين مانند قوانينى كه حكومتها به منظور حفظ نظام جامعه خود مىگذرانند ، و يا به نظريه و تشخيص ، مانند تشخيصى كه قضات دادگسترى نسبت به پرونده هاى حقوقى و يا جزائى دارند ، و حكم مىكنند به اينكه فلان مال حق فلانى و يا فلان شخص مجرم و محرك فلان نزاع است ، و نيز مانند تشخيص اهل فتوا نسبت به ادله احكام .
گاهى هم حكم گفته مىشود و مراد از آن انفاذ حكم است - مانند استبدادى كه واليان و پادشاهان مستبد در رعيت خود اعمال مىكنند - .
از اين معانيى كه براى لفظ حكم برشمرديم آن معنايى كه با ظاهر آيه - و مخصوصا قرينه اى كه همراه آن است يعنى لفظ كتاب - سازش دارد همان معناى قضاوت است . و بنا بر اين ، مراد از دادن كتاب و حكم ، فرستادن شرايع دين و حكم كردن بر طبق آنها ميان مردم خواهد بود . هم چنان كه ظاهر تعدادى ديگر از آيات كريمه قرآن نيز مؤيد همين معنا است ، مانند آيه « وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيه » « 1 » و آيه « إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا » « 2 » و آيه
هامش
( 1 ) و با پيغمبران كتاب براستى فرستاد تا تنها دين خدا به عدالت ، در مورد نزاع و خلاف ، حكم فرما باشد . سوره بقره آيه 213
( 2 ) ما تورات راى كه در آن هدايت و روشنايى ( دلها ) است فرستاديم تا پيغمبرانى كه تسليم امر خدا هستند بدان كتاب بر يهوديان حكم كنند . سوره مائده آيه 44