و همچنين به حسب هدف و نتيجه هم مختلف نمىشود ، براى اينكه هدف تمامى احكام و معارف گوناگون اعتقادى و اخلاقى و عملى اديان يكى است ، و آن هم توحيد است ، هم چنان كه فرموده : « إِنَّ هذِه أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ » « 1 » .
از آنچه گذشت معناى جمله * ( « وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ » ) * نيز معلوم شد ، در اين جمله بر خلاف جمله « اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ » « 2 » لفظ « صراط » بطور نكره ( بدون الف و لام عهد ) ذكر شده ، تا ذهن به وصف آن كه همان « استقامت » است متوجه شود ، و چون استقامت در هر چيزى عبارت از اين است كه صفات و خصوصياتش به يك صورت باشد ، بنا بر اين صراطى كه انبيا ( ع ) بدان هدايت شدهاند صراطى است كه در هيچ جهتى از جهات و در هيچ حالى از احوال مختلف نمىشود ، چون پايه و اساس آن بر فطرت است ، و معلوم است كه فطرت انسانيت كه همان نحوه خاص خلقت او است هرگز در افراد مختلف نمىشود . لذا مىبينيم كه فطرت او در به دست آوردن مقاصد تكوينى خود نيز مختلف نيست .
پس معناى جمله فوق اين شد كه : هدايت يافتگان به اين هدايت و يا به عبارتى ديگر كسانى كه صراط مستقيم را يافتهاند در مسير زندگى از لغزش و انحراف از راه ايمنند ، براى اينكه راهى كه اينان طى مىكنند راهى است كه بيراهه ندارد ، و هدايتى كه اينان يافتهاند هدايتى است كه ديگر خطر ضلالت در آن متصور نيست . خلاصه راه حقى است كه در آن راه باطلى نبوده ، و سعادتى است كه احتمال شقاوت در آن راه ندارد ، راهى است كه هر جزء آن با جزء ديگر ائتلاف داشته ، حالات آن با هم برابر است ، از حق آغاز شده و به حق منتهى مىگردد ، راهى است كه راهروان خود را به حيرت دچار ننموده و به ظلم و شقاوت و معصيت مبتلا نمىكند ، هم چنان كه فرمود : « الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ » « 3 » .
* ( « ذلِكَ هُدَى اللَّه يَهْدِي بِه مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِه . . . » ) *
در اين جمله اين معنا را بيان مىكند كه آن چه را كه خداوند سابقا در باره هدايت انبيا ( ع ) بيان مىداشت معرف هدايت خاص او بود ، همان هدايتى كه غير انبياء
هامش
( 1 ) اين آئين شما است كه آئين واحدى است ، و من پروردگار شمايم پس مرا عبادت كنيد . سوره انبيا آيه 91
( 2 ) سوره حمد آيه 6
( 3 ) آنان كه ايمان به خدا آورده و ايمان خود را به ظلم و ستم نيالودند ، ايمنى از آن آنها است و آنها به حقيقت هدايت يافتهاند . سوره انعام آيه 82