و نيز هم چنان كه اگر پادشاهى ، فردى را از تصرفى جلوگيرى كند ، نمىتواند سرپيچى نمايد و ديگر حكمش در آن تصرف نافذ نيست ، همچنين اگر انسان يكى از قواى خود را از عمل باز بدارد ، ديگر آن قوه نمىتواند در آن عمل به به كار بيفتد ، مالكيت خداى تعالى هم از همين باب است ، و نظير مالكيت انسان نسبت به خانه و اثاث خانه خود ، اعتبارى نيست . بلكه مانند مالكيت آدمى نسبت به قوا و افعالش واقعى و حقيقى است ، زيرا عالم و هر چه در آن است همه فعل خداوند است ، و هيچ موجودى از خداوندى كه عالم را آفريده و نظام آن را در دست دارد ، نه در ذاتش و نه در توابع ذاتش و نه در قوا و نه در افعالش ، بى نياز نيست ، و در هيچ حالى از خود استقلال ندارد ، نه در حال انفرادش و نه در حالى كه با ساير اجزاى عالم ، اجتماع و ارتباط داشته و از آن اجتماع و امتزاج ، اين نظام عامى كه مىبينيم به وجود آمده است .
از آيه شريفه « قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ » « 1 » و آيه « لِلَّه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ » « 2 » و آيه « بارَكَ الَّذِي بِيَدِه الْمُلْكُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ » - تا آنجا كه مىفرمايد - « الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ طِباقاً » « 3 » هم كه مالكيت آسمانها و زمين را تعليل مىكند به اين كه خداوند آنها را آفريده ، استفاده مىشود كه اگر خداى تعالى را مالك آسمانها و زمين دانسته است براى اين بوده كه وجود و واقعيت آن ، از خداوند است . و بنا بر اين بايد گفت به همين جهت كسى شريك ملك خدا نيست ، و مالكيتش قابل زوال و انتقال و واگذارى به غير نبوده و معقول نيست كه كسى او را از مالكيتش عزل نموده و خود به جايش بنشيند .
آيه شريفه « إِنَّما أَمْرُه إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ ، فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِه مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ » « 4 » نيز به همين معنا تفسير مىشود ، زيرا آيه دوم بيان مىكند كه ملكوت هر چيزى ، همان كلمه « كن » است كه خداى سبحان مىگويد ، و گفتن او عين فعل و ايجاد او است ، پس معلوم شد كه ملكوت همان وجود اشياء است ، از جهت انتسابى كه به خداى سبحان داشته و قيامى كه به ذات او دارند ، و معلوم است كه چنين امرى قابل شركت نبوده و ممكن نيست چيز ديگرى با خداوند ، در آن شركت داشته باشد ، و بنا بر اين ، نظر در ملكوت اشياء به طور قطع آدمى را به توحيد هدايت مىكند ، هم چنان كه فرمود :
هامش
( 1 ) سوره آل عمران آيه 26
( 2 ) سوره مائده آيه 120
( 3 ) بزرگوار خدايى كه ملك هستى به دست قدرت او است و او بر همه چيز توانايى دارد - تا آنجا كه مىفرمايد - آن خدايى كه هفت آسمان بلند راى به طبقاتى منظم بيافريد . سوره ملك آيه 3
( 4 ) سوره يس آيه 83