« لِما تَعْبُدُونَ » ، ابتدا از معبود آنان به لفظ « ما » كه مخصوص غير انسان است ، تعبير كرد . چون در اين موقع نمىداند كه اين بتها مانند انسان داراى عقلند و يا سنگ و چوب و بدون شعور هستند ؟ تنها مىداند كه چيزى هستند ، آن گاه كه فهميد مردم قائل به الوهيت آنها هستند و عبادتشان مىكنند و اين معنا را از خود مردم شنيد ، از جهت اينكه إله و معبود بايد صاحب شعور باشد ، و براى پرستندگانش جلب نفع و دفع ضرر نمايد ، در جواب ، راجع به بتها لفظ مخصوص « صاحبان شعور » را به كار برد و گفت : « هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ » « 1 » . آن گاه وقتى در داستان شكستن بتها گفت : « فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ » و مردم در جوابش گفتند : « لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ » و اقرار كردند كه اين بتها زبان ندارند و فاقد شعور هستند ، از اينرو او هم لفظ « ما » را كه مخصوص هر فاقد شعورى است به كار برد و گفت : « أفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه ما لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه أفَلا تَعْقِلُونَ » « 2 » .
خلاصه اينكه نمىتوان اين گونه نكات را ناديده گرفت ، و يا مثلا اشاره به لفظ « هذا » را در * ( « هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ » ) * حمل كرد به اينكه اشاره به شمس نبوده تا لازم باشد بفرمايد : « هذه » بلكه اشاره به جرم بوده و جرم هم مذكر است . يا گفت اشاره مزبور اشاره به مشار اليه بوده كه آن هم مذكر است ، يا آنكه بگوييم زبان حضرت ابراهيم ( ع ) زبان سريانى بوده و در اين زبان ، مانند غالب زبانهاى غير عربى ، رعايت تانيث نمىشود .
اينها وجوه صحيحى نيست ، به دليل اينكه در خصوص همين شمس در پاسخ نمرود رعايت تانيث را نموده و فرمود : « فَإِنَّ اللَّه يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ » « 3 » آن وقت چطور شد در خصوص : * ( « هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ » ) * اين لهجه را به كار برد ؟ و نيز چرا اين لهجه را در جمله « ما هذِه التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ » و همچنين در دعائى كه كرد و گفت :
« رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ » « 4 » به كار نبرد ؟ و همچنين نمىتوانيم در مقام حمل كلام آن جناب بگوئيم : از اين جهت لفظ « هذا » را مؤنث نياورد كه دنبالش مىگفت : « ربى » به خاطر احترام خدا ، لفظ « هذا » را مذكر آورد تا خدا را از نقص تانيث منزه كرده باشد . و يا
هامش
( 1 ) سوره شعرا آيه 74
( 2 ) آيا با اين حال چيزى را به غير خدا مىپرستيد كه نه براى شما نفعى جلب مىكند و نه ضررى دفع مىنمايد ؟ . اف بر شما و بر آنچه كه مىپرستيد ، آيا عقل خود را به كار نمىبريد ؟ . سوره انبيا آيه 67
( 3 ) سوره بقره آيه 258
( 4 ) سوره ابراهيم آيه 36