موسى كرده و به منظور بى اعتنايى به خداى موسى گفت : « وَما رَبُّ الْعالَمِينَ » « 1 » و همچنين مانند تعبير كفار مكه در برابر رسول خدا ( ص ) كه آيه زير آن را چنين حكايت مىكند : « وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً أهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ » « 2 » .
و ليكن اين معنا از ادب ابراهيم دور است . ابراهيم ( ع ) كسى است كه در برابر پدرش آزر جز به ادب و احترام لب به سخن نگشود و حتى وقتى آزر او را از خود راند و گفت سنگسارت مىكنم آن حضرت در پاسخش گفت : « سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّه كانَ بِي حَفِيًّا » « 3 » و خيلى بعيد است كه چنين كسى اولين بارى كه مىخواهد با آزر سخن گويد خدايان او را تحقير نموده و در نتيجه تعصب او را نسبت به بتها تحريك كند ، با اينكه پروردگار عالم دين آن حضرت را « ملت حنيف » خوانده و در دين او از اينكه مسلمانان بر خدايان مشركين ناسزا بگويند ، نهى شده ، تا آنان نيز مسلمانان و خداى آنها را سب نكنند . و فرموده : « وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّه فَيَسُبُّوا اللَّه عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ » « 4 » . پس صحيحتر همان وجهى است كه ما ذكر كرديم .
ابراهيم ( ع ) پس از فراغ از احتجاج با پدر و قومش در باره اصنام ، شروع به پرسش خدايان آنها ( ماه ، ستاره ، آفتاب و . . . ) مىكند ، و اشاره به ستاره اى نموده مىگويد :
* ( « هذا رَبِّي » ) * و همچنين وقتى مىبيند ماه طلوع كرد مىگويد : « هذا ربى » روز كه مىشود و خورشيد طلوع مىكند مىگويد : * ( « هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ » ) * اين است پروردگار من ، چرا كه اين ، از آن دو بزرگتر است ، اينجا نيز ابراهيم ( ع ) خود را به جاى كسى قرار مىدهد كه اصلا ستاره و ماه و خورشيدى نديده است ، روشنترين دليلها بر اين معنا همين تعبيرى است كه در باره آفتاب كرده ، چون به خوبى پيدا است كه اين تعبير ، تعبير كسى است كه گويا اصلا
هامش
( 1 ) سوره شعرا آيه 23
( 2 ) آن كسانى كه كفر ورزيدند وقتى تو را مىبينند ، سخت به مسخره و استهزاء گرفته و از در تحقير مىگويند آيا اين است آن كسى كه خدايان شما را دشنام مىدهد . آرى اينان به ذكر رحمان كافرند . سوره انبيا آيه 36
( 3 ) سلام بر تو ، به زودى از پروردگارم جهت تو طلب مغفرت مىكنم ، او پروردگار من و به من مهربان است . سوره مريم آيه 47
( 4 ) و دشنام ندهيد كسانى را كه مشرك هستند و غير خدا را مىخوانند ، تا در نتيجه ، آنان هم خدا را از در دشمنى و نادانى ناسزا گويند . سوره انعام آيه 108