در ذيل آيات مورد بحث مىفرمايد : * ( « وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِه نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ . . . » ) * و در سوره ديگرى مىفرمايد : « وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَه مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِه عالِمِينَ » « 1 » و همچنين در باره گفتگوى با پدرش مىفرمايد : « يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا » « 2 » و همچنين آياتى ديگر .
ابراهيم ( ع ) پس از فراغت از اين دو مرحله به محاجه با نمرود پادشاه معاصرش مىپردازد ، زيرا نمرود مثل ساير ستمگران و ظالمان كه در قديم مىزيستهاند ، ادعاى ربوبيت كرده بود و همين رويه غلط جباران آن روز بود كه فكر بتپرستى را در بشر بوجود آورد . و لذا مىبينيم قوم ابراهيم ( ع ) داراى خدايان بىشمارى بودهاند ، و براى هر خدايى مجسمه اى بوده و بعضى از آنان ، خدايان اين مجسمه ها را ، مانند آفتاب و ماه و كوكب - كه گويا ستاره زهره است - مىپرستيدهاند .
اين است خلاصه آنچه كه از آيات كريم مورد بحث ، استفاده مىشود و به زودى به قدر توانايى و قدرتمان به طور تفصيل در باره مضامين آن ، بحث مىكنيم - ان شاء اللَّه تعالى - * ( « وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لأَبِيه آزَرَ » ) * قرائتهاى هفتگانه ، كلمه « آزر » را به فتح « راء » خواندهاند ، و آن را عطف بيان از كلمه « ابيه » و يا بدل از آن گرفتهاند . البته بعضى نيز آن را به ضم « راء » قرائت كرده و ظاهرا آن را منادى براى نداى حذف شده دانسته و تقديرش را « يا آزر أتتخذ اصناما آلهة » پنداشتهاند ، بعضى ديگر آن را « أأزر أتتخذ » با همزه استفهام و نصب « أزر أ » قرائت كرده و « ازر » را مصدر از باب « أزر » « يازر » كه به معناى قوت است دانستهاند . و بنا بر اين قرائت معناى آيه چنين مىشود : « به ياد آر زمانى را كه ابراهيم به پدرش گفت آيا بتها را براى اينكه كمك و مددكار تو باشند ، خداى خود گرفته اى ؟ » .
به هر تقدير مفسرين در باره كلمه : « آزر » بنا به قرائت اولى كه قرائت مشهورى است و همچنين بنا بر قرائت دومى كه قرائت غير مشهور است اختلاف كردهاند ، كه آيا اين كلمه اسم پدرش بوده و يا آنكه لقب وى بوده است كه مدح او را مىرسانيده اگر به معناى كمك گيرنده باشد ، يا ذم او را مىفهمانيده است اگر به معناى لنگ و يا كج و معوج باشد . و
هامش
( 1 ) و همانا ما قبلا رشد ابراهيم را به او داده بوديم و به وضع و حالات او آگاه بوديم . سوره انبيا آيه 51
( 2 ) اى پدر ! از علم بهره اى به من داده شده كه به تو داده نشده است پس مرا پيروى كن تا به راه راست هدايتت كنم . سوره مريم آيه 43