به او منتقل مىشود . و لذا مىبينيم كه دين دارى و عنايت و اهتمام نسبت به مراسم دينى و همچنين بحث در الهيات ، در قاره آسيا بيشتر است تا اروپا ، و در آسيا نيز اين قبيل مسائل در شهرهاى كوچك و دهات ، قدر و قيمت و ارزش بيشترى دارد ، تا در شهرهاى بزرگ ، جهتش روشن است ، زيرا جامعه هر قدر وسيعتر و سطح زندگيش هر چه بالاتر باشد ، حوائج ماديش بيشتر و مشاغل آن متراكمتر است ، و دلها كمتر فراغتى به دست مىآورند كه به معنويات بپردازند ، و خلاصه در دلها جاى تهى براى توجه به مبدأ و معاد كمتر است . خلاصه اينكه اگر داستان حضرت ابراهيم ( ع ) را كه در آيات مورد بحث و همچنين در آياتى از سوره مريم و انبيا و صافات حكايت شده به دقت مطالعه كنيم ، خواهيم ديد كه آن جناب در احتجاج با پدر و قومش حالتى شبيه به حالت انسان ساده اى را داشته است كه فرض شد . زيرا مىبينيم عينا مانند همان انسان فرضى مىپرسد : اين سنگ و چوبى كه در برابرش خاضع مىشويد چيست ؟ و مانند كسى كه هيچ چيزى نديده و از دين و بى دينى حكايتى نشنيده ، مىپرسد : در برابر اين ستارگان و آفتاب و ماه چه مىكنيد ؟ و چرا چنين مىكنيد ؟ از پدر و قومش مىپرسد : « ما هذِه التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ » « 1 » و نيز مىپرسد : « ما تَعْبُدُونَ ؟ » در جواب مىگويند : « نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ » دوباره مىپرسد : « هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ ؟ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ ؟ » در جواب مىگويند :
« بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ » . « 2 »
و اين سنخ گفتار ، همانطورى كه ملاحظه مىكنيد گفتار كسى است كه تا كنون نه بتى ديده و نه بتپرستى ، و حال آنكه در مهد وثنيت و محيط بتپرستى ( يعنى بابل كلدان ) بار آمده و رشد يافته است .
در اينجا ممكن است كسى بگويد : غرض ابراهيم ( ع ) از اين گونه تعبيرات تحقير بتها و اشاره به اين بوده كه من آن احترامات و آن آثار و خواصى كه شما براى اين بتها قائليد ، قائل نيستم و اصلا من اينها را نمىشناسم ، همانند تعبيرى كه فرعون در برابر
هامش
( 1 ) اين مجسمه ها كه شما براى آنان خاضع مىشويد ، چيستند ؟ . سوره انبيا آيه 52
( 2 ) ( حضرت ابراهيم به پدر و قومش گفت : ) شما چه معبودى را مىپرستيد ؟ جواب دادند : ما بتهايى را مىپرستيم كه ثابت بر پرستش آنها بوده و هستيم . ابراهيم گفت : آيا هر گاه اين بتهاى جماد را بخوانيد سخن شما را مىشنوند ، و آيا هيچ سود و زيانى به حال شما دارند ؟ آنها در جواب گفتند : ما پدران خود را بر پرستش اين بتان يافتهايم . سوره شعراء آيه 70 - 74