مؤلف : روايات همان طورى كه ملاحظه مىكنيد شامل آيه هست ، و در حقيقت در اين روايات ملاكى كه در آيه ذكر شده ، اخذ گرديده است .
در مجمع البيان است كه امام ابى جعفر ( ع ) فرمود : وقتى مسلمين آيه * ( « فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ » ) * را شنيدند به رسول خدا ( ص ) عرض كردند پس تكليف ما چيست ؟ اگر بنا باشد هر وقت بشنويم كه مشركين قرآن را مسخره مىكنند ، برخيزيم و برويم بايد اصلا داخل مسجد الحرام نشويم ، و خانه خدا را طواف نكنيم ، براى اينكه هميشه مشركين در آنجا جمع هستند و با ديدن ما ، شروع به استهزاى قرآن مىكنند .
در جوابشان اين آيه نازل شد : * ( « وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ » ) * و آنان را دستور داد كه تا آنجا كه مىتوانند مشركين را تذكر داده و به حقايق دين آشنا كنند . « 1 »
مؤلف : اين روايت هم چنان كه ملاحظه مىكنيد ، كلمه « ذكرى » را مفعول مطلق گرفته و ضمير « لعلهم » و همچنين ضمير « يتقون » را به مشركين و مسخره كنندگان برگردانيده ، و بنا بر اين روايت تقدير آيه چنين است : « و لكن ذكروهم ذكرى لعلهم يتقون - و ليكن شما مسلمانان آنان را به نحو خوبى تذكر دهيد ، باشد كه از خدا بترسند » . اشكالى كه در اين روايت وجود دارد اين است كه سوره انعام يك دفعه نازل شده ، و اين معنا ، با اينكه آيه مورد بحث ، در باره يك واقعه مخصوصى نازل شده باشد ، سازگار نيست .
و در الدر المنثور است كه ابن جرير ، ابن المنذر و ابو الشيخ از ابن جريح نقل كردهاند كه گفته است : مشركين مىآمدند و در مجلس رسول خدا ( ص ) مىنشستند ، زيرا دوست داشتند كه سخنان آن جناب را بشنوند آن گاه مسخره نموده و استهزائش نمايند . به همين خاطر اين آيه نازل شد * ( « وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ . . . » ) * از آن پس هر وقت آن جناب را استهزاء مىكردند ، حضرت برمىخواست . اين عمل باعث شد كه آنان از عمل زشت خود دست بردارند ، و جمله * ( « لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ » ) * اشاره به اين معنا است ، آن گاه با جمله * ( « وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ » ) * فرمود : بر كسانى كه ملاحظه حرمت تو را مىكنند و چيزى نمىگويند كه تو از مجلس برخيزى حرجى و گناهى نيست ، سپس همين معنا را در مدينه با آيه « وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ . . . » نسخ كرده و دستور داد به هيچ وجه با آنان ننشينند . « 2 »
هامش
( 1 ) مجمع البيان ج 3 ص 94
( 2 ) الدر المنثور ج 3 ص 20