مسمى را نتيجه قرار داد كه چون خداى تعالى به جميع گناهان بندگانش واقف است ، از اين رو اگر مىخواست ، مىتوانست اين قضا را مقرر نفرموده و اين اجل و مهلت را ندهد و به محض اينكه گناهى از كسى سر ميزد ، او را بدون هيچ مهلتى به عذاب دچار نموده و هلاكش كند ، همانطورى كه خودش فرمود : « وَما تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ » « 1 » و اين قضا همان تعيين مدتى است كه آيه « وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ » « 2 » مشتمل بر آن است .
پس معناى آيه چنين مىشود كه خداى متعال شما را در شب مىميراند در حالى كه مىداند آنچه را كه در روز عمل كرده و انجام داديد ، ولى روحهاى شما را نگه نمىدارد ، تا مرگشان ادامه يابد بلكه براى اينكه اجلهاى معين شما به آخر برسد شما را دوباره زنده مىكند و پس از آن به واسطه مرگ و حشر به سوى او خواهيد برگشت و شما را از اعمالتان كه انجام دادهايد ، خبر خواهد داد .
* ( « وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِه » ) * در ذيل آيه هفده از همين سوره مطالبى راجع به تفسير اين جمله گذشت .
* ( « وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً » ) * اينكه ارسال حفظه را مطلق ذكر نموده و قيدى نه به ارسال زد و نه به حفظه و آن گاه آن را محدود به فرا رسيدن مرگ نمود ، خالى از دلالت بر اين معنا نيست كه آن حفظه كارشان حفظ آدمى است از همه بليات و مصائب ، نه تنها بلاى مخصوصى .
و جهت احتياج آدمى به اين حفظه اين است كه نشات دنيوى ، نشات اصطكاك و مزاحمت و برخورد است ، هيچ موجودى در اين نشات نيست مگر اينكه موجودات ديگرى از هر طرف مزاحم آن مىباشند . آرى اجزاى اين عالم همه و همه در صدد تكامل هستند ، و هر كدام در اين مقامند كه سهم خود را از هستى بيشتر كنند . و پر واضح است كه هيچ كدام سهم بيشترى كسب نمىكنند مگر اينكه به همان اندازه از سهم ديگران مىكاهند ، به همين جهت موجودات
هامش
( 1 ) و اهل اديان و امتهاى گذشته اختلاف نكردند مگر بعد از اينكه راه را از چاه تشخيص داده بودند ، و اگر با اين حال ، اختلاف كردند به خاطر ستمكارىشان بود ، و اگر نبود آن قضايى كه در سابق از ناحيه پروردگارت براى مدت معينى حتمى شده بود ، حكم مىشد در ميان ايشان ( به استيصال كافر و نجات مؤمن ) . سوره شورى آيه 14
( 2 ) و براى شما است در زمين قرارگاه و زندگى تا يك زمان معينى . سوره اعراف آيه 24