از اينجا معلوم مىشود اينكه فرمود : * ( « ثُمَّ رُدُّوا » ) * از قبيل التفات از خطاب سابق ( احدكم ) به غيبت ( ردوا ) نيست .
* ( « أَلا لَه الْحُكْمُ . . . » ) *
پس از آنكه اختصاص خداى تعالى را به مفاتح غيب و علمش را به كتاب مبين ( كه هر موجودى در آن ثبت است ) ذكر فرمود ، و بعد از آنكه تدبير خدا را در امر مخلوقات از روز پيدايش تا روز بازگشت ، بيان نمود ، اينك در اين جمله مىفرمايد : حكم براى او است و بس ، و ديگران را حكمى نيست ، گر چه قبلا هم فرموده بود : * ( « إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّه » ) * ولى در اينجا نيز به عنوان نتيجه ، بيانات گذشته را تكرار نمود ، تا شايد بدين وسيله كسانى را كه از آن غفلت دارند ، متنبه سازد .
* ( « وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ » ) * - اين نتيجه ديگرى است براى بيان قبلى ، براى اينكه با اين جمله ، اين معنا روشن مىشود كه خداى تعالى حساب عمل مردم را از موقع مناسبش تاخير نمىاندازد ، و اگر به ظاهر ، حساب و پاداش عملى تاخير مىافتد ، براى رسيدن موقع مقتضى است .
* ( « قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَه . . . » ) *
گويا مراد از نجات دادن از ظلمات دريا و خشكى ، نجات دادن از شدايدى است كه انسان در خلال مسافرتهاى زمينى و دريائيش با آن روبرو مىشود ، از قبيل سرماى شديد و گرماى طاقتفرسا و باران و برف و طوفان و برخورد با راهزنان و امثال آن .
و معلوم است كه اين گرفتارىها اگر در تاريكى شب پيش بيايد ، طاقتفرساتر خواهد بود ، زيرا در تاريكى شب و در ظلمتى كه ابر و باد ايجاد مىكند ، اضطراب آدمى و حيرت و بيچارگى او بيشتر مىشود ، و كمتر مىتواند راه چاره اى به دست آورد ، از اين جهت در اين آيه ، مساله نجات دادن را مقيد به ظلمات كرده و گر نه اصل معناى آيه ، استفهام از اين است كه :
چه كسى شما را در شدايد دستگيرى مىكند ؟ . چيزى كه هست به ملاحظه اينكه شدايد را عموميت داده باشد ، آن را به ترى و خشكى عالم نسبت مىدهد ، و براى اينكه سختترين شدايد را يادآور شده باشد ، آن را به تاريكىهاى زمين و دريا نسبت مىدهد . زيرا همانطورى كه گفته شد ، تاريكى اثر مخصوصى در تشديد شدايد دارد ، آن گاه براى اختصار خود شدايد را حذف كرده و به ذكر ظلمات اكتفاء نمود و نتيجه را معلق به آن كرده سپس فرموده : * ( « يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ » ) * بنا بر اين ديگر نبايد پرسيد چرا فقط گرفتاريهاى در ظلمات را اسم برده با اينكه خداى تعالى نجات دهنده از جميع گرفتارىها است ؟ چون همانگونه كه گفتيم ،
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 189
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٨٩