در باره رسول خدا ( ص ) مىفرمايد : « وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّه » « 1 » « فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّه » « 2 » « يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ » « 3 » و همچنين آيات ديگرى كه اگر ضميمه شوند با آيات دسته اول ، اين نتيجه را مىدهد كه حكم به حق به طور استقلال و اولا و بالذات ، تنها از آن خداى سبحان است ، و غير او كسى مستقل در آن نيست ، و اگر هم كسى داراى چنين مقامى باشد ، خداى سبحان بر او ارزانى داشته ، و او در مرتبه دوم است ، و از همين جهت است كه خداى تعالى خود را « أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ » و « خَيْرُ الْحاكِمِينَ » ناميده و فرموده : « ألَيْسَ اللَّه بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ » « 4 » و نيز فرموده : « وَهُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ » « 5 » . آرى ، لازمه اصالت و استقلال و اولويت همين است . آياتى كه حكم را به اذن خداى تعالى به غير او نسبت مىداد - همانطورى كه ملاحظه گرديد - مختص بود به احكام وضعى و اعتبارى ، و تا آنجا كه من به ياد دارم در اين سنخ آيات ، آيه اى كه احكام تكوينى را هم به غير خدا نسبت داده باشد وجود ندارد ، گو اينكه معناى صفات و افعالى كه منسوب به خداى تعالى است ، از قبيل « علم » ، « قدرت » ، « حيات » ، « خلق » ، « رزق » ، « احياء » ، « مشيت » و امثال آن چنان نيست كه به هيچ وجه ، حتى بدون استقلال نيز قابل انتساب به غير او نباشد ، بلكه اگر اين گونه صفات و از آن جمله احكام تكوينى به اذن خدا به غير او نسبت داده شود ، صحيح است ، ليكن گويا از اين جهت در هيچ آيه اى چنين نسبتى به غير خدا داده نشده كه احترام جانب خداى تعالى رعايت شده باشد ، براى اينكه در لفظ اين صفت ( حكم ) يك نوع اشعارى به استقلال هست ، به طورى كه مجوزى براى نسبت دادن آن به اسباب متوسطه نيست ، چنان كه « امر » و « قضاى تكوينى » و همچنين الفاظ « بديع » ، « بارى » ، « فاطر » و امثال آن هم داراى چنين اشعارى هستند ، و همه بر معناى خود طورى دلالت مىكنند كه از نحوه دلالت آن نوعى اختصاص فهميده مىشود ، به همين خاطر در قرآن كريم اين گونه الفاظ در غير خداى سبحان استعمال نشده تا حرمت ساحت مقدس ربوبى رعايت شده باشد .
بحث ما در اينجا پيرامون معناى حكم به پايان مىرسد ، اينك به كلامى كه در تفسير
هامش
( 1 ) و تو ( اى پيامبر ) حكم كن در ميان مردم به آنچه كه خدا بر تو نازل كرده . سوره مائده آيه 49
( 2 ) پس حكم كن در بين آنان به آنچه كه بر تو نازل شده است . سوره مائده آيه 48
( 3 ) سوره مائده آيه 44
( 4 ) آيا خدا حكمكننده ترين حكم كنندگان نيست . سوره تين آيه 8
( 5 ) و او بهترين داورى كنندگان است . سوره اعراف آيه 87