حق كردن است ، گو اينكه جمله * ( « وَهُوَ خَيْرُ الْفاصِلِينَ » ) * با قرائت اول مناسبتر است .
و اما اينكه بعضى از مفسرين كلمه مزبور را به معناى خبر دادن از چيزى يا به معناى تعقيب و پى جويى گرفتهاند صحيح نيست ، زيرا با مورد آيه قابل تطبيق نيست .
اما اينكه به معناى خبر دادن و نقل داستان نيست جهتش اين است كه گر چه خداى تعالى در كلام خود بسيارى از داستانهاى انبياء ( ع ) و امم گذشته را نقل كرده الا اينكه در آيه مورد بحث ، داستانى نقل نشده تا در آخرش بفرمايد : « * ( يَقُصُّ الْحَقَّ ) * - خداوند داستان راست و خالى از دروغ را نقل مىكند » . و اما اينكه به معناى دوم نيست ؟ دليلش اين است كه اگر به آن معنا باشد ، خلاصه معناى آيه چنين مىشود كه : سنت خداى تعالى در تدبير مملكت و تنظيم امور بندگانش بر اين جارى است كه همواره حق و حقيقت را تعقيب نموده و از آن پيروى كند . و اين معنا از اين نظر غلط است كه گر چه خداى سبحان جز به حق حكم ننموده و جز حق را دنبال نمىكند و ليكن ادب قرآن حكيم از اينكه نسبت تعقيب و پيروى به خداى تعالى دهد دور است ، اگر هم بخواهد چنين معنايى را برساند مىفرمايد : « الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ » « 1 » و هرگز نمىگويد : « الحق مع ربك - حق با پروردگار تو است » براى اينكه در تعبير دومى بويى از « استمداد » و « تاييد » استشمام مىشود كه خود نشانه ضعف است .
گفتارى در معناى حقيقت فعل و حكم خداوند متعال
فعل خداى تعالى و حكمش نفس حق است ، نه اينكه مطابق با حق و موافق با آن باشد .
توضيح اينكه : هر چيزى وقتى حق است كه در خارج و در اعيان ، ثابت و واقع بوده باشد ، نه اينكه وجودش وابسته به وهم و ذهن انسانى باشد ، مانند خود انسان كه يكى از موجودات خارجى است ، و همچنين مانند زمينى كه انسان در روى آن زندگى مىكند ، و گياه و حيوانى كه از آن تغذيه مىنمايد ، بنا بر اين وقتى آمرى ما را امر به چيزى مىكند و يا قاضى به چيزى حكم مىنمايد امر آمر و حكم قاضى وقتى حق مطلق است كه با مصالح مطلقى كه ماخوذ از سنت جارى در عالم است ، موافق باشد . و وقتى حق نسبى و غير مطلق است كه اگر با نظام عام جهانى موافقت ندارد با مصالح نسبى ماخوذ از سنت جارى ، نسبت به بعضى از
هامش
( 1 ) حق از ناحيه پروردگار تو است . سوره آل عمران آيه 60