« لا يشغله شان عن شان » « 1 » .
و از اينجا روشن مىشود كه همه اجابت كنندگان در اين داستان واقعيت نداشتهاند ، بلكه در بينشان كسانى بودهاند كه اجابتشان به مصلحت روزگار بوده ، چون نشانيهاى اجابت باطنى را كه احسان و تقوا است نداشتهاند ، تا مستحق اجر عظيم خداى سبحان بشوند و چه بسا گفته باشند كه كلمه : « من » در جمله مورد بحث تبعيضى نيست ، و نمىخواهد بفرمايد بعضى از آنان احسان و تقوا داشتهاند و در نتيجه اجرى عظيم دارند ، بلكه بيانيه است ، و مىخواهد بفرمايد اجابت كنندگان كه همان * ( « لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا » ) * بوده باشند اجرى عظيم دارند ، چون در آيه ديگر بجاى كلمه « من » كلمه : « مع » را آورده ، و فرموده : « مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّه وَالَّذِينَ مَعَه أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ » و آن گاه در آخر آيه دوباره كلمه « من » مىآورد و مىفرمايد :
« وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً » « 2 » ليكن اين سخن درست نيست . و نيز بيان مىكند اين مدحى كه خداى تعالى در جمله : * ( « الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ » ) * تا آخر آيات از ايشان كرده ، از قبيل نسبت دادن وصف « بعض » به « كل » است ، ( كه گاهى گوينده به خاطر نكته اى كه در نظر دارد ، و گاهى صرفا به عنايتى لفظى اين كار را مىكند ، يعنى صفت بعض را به كل نسبت مىدهد .
* ( « الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ . . . » ) *
كلمه « ناس » به معناى افرادى از انسان است ، اما نه از هر جهت ، بلكه به اين جهت افرادى از انسان را ناس مىگويند كه از يكديگر متمايز نيستند ، ( و گوينده كارى به تمايز و خصوصيات افراد ندارد ) ، و در آيه شريفه كلمه ناس دو بار آمده كه ناس اول غير ناس دوم است ، منظور از ناس اول منافقين ، و منظور از ناس دوم دشمنان است ، منافقين كه از يارى اسلام مضايقه كردند به منظور اينكه مسلمانان را هم از رفتن به جنگ باز بدارند و سست كنند ، به ايشان گفتند : ناس يعنى مشركين جمعيت بسيارى براى جنگ با شما جمع كردهاند ، معلوم مىشود ناس دوم مشركين و ناس اول أيادى و جاسوسانى هستند كه مشركين در بين مؤمنين داشتند ، و از ظاهر آيه بر مىآيد كه اين جاسوسان عده اى بودهاند ، نه يك نفر ، و همين آيه مؤيد آن است كه آيات شريفه مورد بحث در باره داستانى نازل شده كه بعد از پايان جنگ احد پيش آمد ، كه
هامش
( 1 ) اشتغالى او را از اشتغال ديگر باز نمىدارد .
( 2 ) محمد رسول اللَّه است و كسانى كه با اويند بر كفار دلير و بىباكند - تا آنجا كه مىفرمايد - خداى تعالى به كسانى از ايشان كه ايمان آورده و عمل صالح كردند وعده مغفرت و اجرى عظيم داده است . « سوره فتح آيه : 29 » .