رسول خدا ( ص ) با بقيه اصحابش ، مشركين را تعقيب كرد ، نه در باره بدر صغرا ، و ان شاء اللَّه هر دو داستان در بحث روايتى آينده مىآيد .
و معناى اينكه فرمود : * ( « قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ » ) * اين است كه جمعيت خود را دوباره براى جنگ با شما جمع كردهاند ، ( و خدا داناتر است ) .
* ( « فَزادَهُمْ إِيماناً » ) * سر اينكه مىفرمايد گفتار منافقين ايمان مؤمنين را بيشتر كرد ، اين است كه در طبع آدمى نهفته است كه وقتى از ناحيه كسى و يا كسانى نهى مىشود از اينكه تصميمى را كه گرفته عملى سازد ، در صورتى كه به آن اشخاص حسن ظن نداشته باشد نسبت به تصميم خود حريصتر مىشود و همين حريصتر شدن باعث مىشود كه نيروهاى خفته اش بيدار و تصميمش قويتر شود ، و هر چه آنان بيشتر منعش كنند و در منع اصرار بورزند او حريصتر و در عملى كردن تصميم خود جازمتر شود ، و اين در مورد كسى كه خود را محق و سزاوار دانسته و در كارهايش خود را معذور بداند ، تاثير بيشترى دارد تا در مورد ديگران ، و لذا مؤمنين صدر اسلام و غير ايشان را مىبينيم كه در اطاعت از امر خدا هر چه بيشتر مورد ملامت و منع مانعين قرار مىگرفتند ايمانشان قوىتر و در تصميم خود محكمتر و در نبرد شجاعتر مىشدند .
و نيز ممكن است منظور از بيشتر شدن ايمانشان ، تنها در مورد درستى اخبارى باشد كه منافقين مىدادند ، و بخواهد بفرمايد كه : وقتى مؤمنين از منافقين شنيدند كه كفار در صدد جمع آورى لشكر بر آمدهاند ايمانشان به درستى همين خبر بيشتر شد ، چون قبلا از راه وحى خبردار شده بودند كه به زودى در راه خدا آزار خواهند ديد ، تا آنكه به اذن خدا سرنوشتشان معين و تمام شود ، و وعده اى كه خدا به آنان داده برسد ، و آن وعده نصرت بود كه جز در جنگ نخواهد بود .
* ( « وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّه وَنِعْمَ الْوَكِيلُ » ) * يعنى خداى تعالى براى ما كافى است و اصل ماده « حا - سين - با » از حساب گرفته شده ، به اين مناسبت كه كفايت ، به حساب وى مقدار حاجت است و اينكه گفتند :
* ( « حَسْبُنَا اللَّه » ) * اكتفاى ما به خدا است به حسب ايمان است نه به حسب اسباب خارجى ، كه سنت الهيه آن را جارى ساخته ، و كلمه ( وكيل ) به معناى كسى است كه امر انسان را به نيابت از انسان تدبير مىكند .
بنا بر اين مضمون آيه بر مىگردد به معناى آيه زير ، كه مىفرمايد : « وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه فَهُوَ حَسْبُه ، إِنَّ اللَّه بالِغُ أَمْرِه » « 1 » و به همين جهت دنبال جمله مورد بحث فرمود :
هامش
( 1 ) و كسى كه بر خدا توكل كند پس او برايش كافى است ، چون خدا به كار خود مىرسد . « سوره طلاق آيه : 3 » .