* ( « فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّه وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ . . . » ) * ، تا تصديق وعده خداى تعالى باشد ، آن گاه به حمد و ستايش آنان پرداخت ، و فرمود : * ( « وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّه وَاللَّه ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ » ) * « 1 » .
بحثى پيرامون توكل
حقيقت امر در مساله توكل ، اين است كه به كرسى نشستن اراده انسان و دست يافتن به هدف و مقصد در اين عالم ( كه عالم ماده است ) احتياج به اسبابى طبيعى و اسبابى روحى دارد ، و چنان نيست كه اسباب طبيعى تمام تاثير را داشته باشد ، پس اگر انسان بخواهد وارد در امرى شود كه بسيار مورد اهتمام او است ، و همه اسباب طبيعى آن را كه آن امر نيازمند به آن اسباب است فراهم كند ، و با اين حال به هدف خود نرسد ، قطعا اسباب روحى و معنوى ( كه گفتيم دخالت دارند ) تمام نبوده ، و همين تمام نبودن آن اسباب نگذاشته است كه وى به هدف خود برسد ، مثلا اراده اش سست بوده ، يا مىترسيده يا اندوه و غم مانعش شده يا شدت عمل و يا حرص و يا سفاهت به خرج داده يا سوء ظن داشته و يا چيز ديگرى از اين قبيل مانع به هدف رسيدنش شده است ، و اين گونه امور بسيار مهم و عمومى است و اگر همين انسان در هنگام ورود در آن امر به خدا توكل كند در حقيقت به سببى متصل شده كه شكستناپذير است ، سببى است فوق هر سبب ديگر ، و در نتيجه تمسك به چنين سببى ، اراده اش نيز قوى مىشود ، ديگر هيچ يك از اسباب ناسازگار روحى ، بر اراده او غالب نمىآيد و همين است موفقيت و سعادت . - و در توكل بر خدا جهت ديگرى نيز هست كه از نظر اثر ملحق به معجزات و خوارق عادت است هم چنان كه از ظاهر جمله : « وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّه فَهُوَ حَسْبُه إِنَّ اللَّه بالِغُ أَمْرِه . . . » ،
اين معنا بر مىآيد و ما در بحثى كه پيرامون اعجاز داشتيم مطالبى را كه مربوط به اين مقام بود آورديم .
* ( « ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَه . . . » ) *
از ظاهر آيه بر مىآيد كه اشاره « ذلكم » به آن دسته از مردمى است كه منافقين به ايشان گفتند : * ( « إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ » ) * ، در نتيجه جمله مورد بحث از مواردى است كه قرآن كريم در آن موارد كلمه شيطان را بر انسان اطلاق فرموده ، هم چنان كه از ظاهر آيات زير نيز بر مىآيد كه منظورش از وسواس خناس شيطانهاى انسى است :
هامش
( 1 ) در پى بدست آوردن خوشنودى خدا بودند ، و خدا داراى فضلى عظيم است .