* ( « إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا » ) * كلمه : « استزلال » به معناى آن است كه كسى بخواهد ديگرى را به لغزش وادار نمايد ، مىفرمايد شيطان مىخواست آنان را دچار لغزش كند و اين را نخواست مگر به سبب بعضى از انحرافهايى كه در دل و در اعمال داشتند ، چون گناهان هر كدامش آدمى را به سوى ديگرى مىكشاند ، چون اساس گناه پيروى هواى نفس است و نفس وقتى هواى فلان گناه را مىكند هواى امثال آن را نيز مىكند .
و اما احتمال اينكه حرف « با » براى آلت باشد و منظور از « ما كسبوا - آنچه كردند » پشت كردنشان به جنگ در روز درگيرى ، احتمالى است بعيد از ظاهر لفظ ، چون ظاهر جمله :
* ( « ما كَسَبُوا » ) * اين است كه عملى بوده كه قبل از فرار از جنگ و استزلال شيطان ، از ايشان سر زده بوده است . و بهر حال ظاهر آيه اين است كه بعضى از گناهانى كه قبل از به پا شدن جنگ از ايشان سر زده بوده ، شيطان را به استزلال و اغواى آنان متمكن و مسلط ساخته و نتيجه اش پشت كردن به جنگ و فرارشان از آن شده است ، و از اينجا است كه نادرستى احتمال زير روشن مىشود ، و آن اين است كه كسى به پيروى بعضى از روايات بگويد : آيه ناظر است به ندايى كه شيطان در روز احد سر داد ، و گفت : « محمد كشته شد » چون در لفظ آيه هيچ دلالتى بر اين معنا نيست .
* ( « وَلَقَدْ عَفَا اللَّه عَنْهُمْ إِنَّ اللَّه غَفُورٌ حَلِيمٌ » ) * منظور از اين عفو بخشودن كسانى است كه از جنگ گريختند ، و در اول آيه سخن از آنان رفت ، و اين آيه به خاطر اينكه مطلق است شامل تمامى فراريان آن روز يعنى هر دو طايفه مىشود ، چه آنها كه در آخر نعاس و چرت بر آنان احاطه يافت ، و چه آنهايى كه « * ( أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ ) * - فقط به فكر حيات مادى خود بودند » ، و چون اين دو طايفه در فضيلت مختلف بودند ، در آيه مورد بحث ( كه گفتيم شامل هر دو طايفه است ) جهات اكرام را ( كه عفو مخصوص طايفه اول به بيانى كه گذشت مشتمل بر آن بود ) ذكر نكرد . سخن ساده تر اينكه : نفرمود عفو از آن طايفه و اكرامشان چگونه بود .
از اينجا روشن مىشود كه عفو نامبرده در اين آيه ، غير از آن عفوى است كه در جمله :
* ( « وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ » ) * آمده ، و دليل بر اختلاف اين دو عفو ، اختلاف لحنى است كه اين دو آيه دارند ، چون بين اين لحن كه فرموده : « خدا هم از شما عفو كرد ، و خدا داراى فضلى خاص نسبت به مؤمنين است » ، و در آن سخن از رأفت و فضل خدا و ايمان افراد مورد نظر رفته ، و بين اين لحن كه فرمود : « و خدا هم از ايشان عفو كرد كه خدا آمرزنده و حليم است » ، فرقى واضح وجود دارد چون در اين آيه هر چند سخن از عفو كرده ، ولى از ذكر همه امتيازات طايفه اول
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 77
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٧٧