« 1 » كه اول عفو را ذكر مىكند ، بعد مغفرت را .
و از همين جا روشن گرديد كه عفو و مغفرت هر چند كه به حسب عنايت ذهنى دو چيز مختلفند و يكى متفرع بر ديگرى است و ليكن به حسب خارج و مصداق يك چيزند و معناى آن دو اختصاصى نيست بلكه اطلاق آن دو بر غير خداى تعالى به همان معنا صحيح است ، هم چنان كه خداى تعالى عفو را در مورد انسانها استعمال نموده مىفرمايد : « إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِه عُقْدَةُ النِّكاحِ » « 2 » .
و همچنين كلمه مغفرت را استعمال نموده مىفرمايد : « قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّه » « 3 » .
و نيز مىفرمايد : « فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الأَمْرِ . . . » كه به رسول خدا ( ص ) دستور مىدهد از افرادى كه مورد نظرند عفو كند ، و بر نافرمانى آنان مؤاخذه و عتاب و سرزنش و امثال آن نكند و اينكه بر ايشان در آثارى كه گناه آنان براى شخص آن جناب دارد از خدا طلب مغفرت كند ، با اينكه آمرزش بالآخره كار خود خداى تعالى است .
و نيز اين معنا روشن شد كه معناى عفو و مغفرت منحصر در آثار تشريعى و اخروى نيست بلكه شامل آثار تكوينى و دنيايى نيز مىشود ، به شهادت اينكه در قرآن كريم در همين موارد استعمال شده است ، از آن جمله فرموده : « وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ » « 4 » و اين آيه بطور قطع شامل آثار و عواقب سوء دنيايى گناهان نيز هست .
و معناى آيه زير نيز نظير آن است كه مىفرمايد : « وَالْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الأَرْضِ » « 5 » .
و همچنين كلام آدم و همسرش كه بنا به حكايت قرآن عرضه داشتند : « رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ » « 6 » بنا بر اينكه منظور از ظلم آدم و حوا ،
هامش
( 1 ) « سوره نساء آيه 99 » .
( 2 ) مگر آنكه آن كس كه گره نكاح بدست او است عفو كند . « سوره بقره آيه : 237 » .
( 3 ) به كسانى كه ايمان آوردهاند بگو نسبت به كسانى كه اميد ايام اللَّه را ندارند مغفرت پيش گيرند . « سوره جاثيه آيه : 14 » .
( 4 ) آنچه مصيبت به شما مىرسد به خاطر اعمالى است كه به دست خود كردهايد ، تازه خداى تعالى از بسيارى گناهانتان عفو مىفرمايد . « سوره شورا آيه : 30 » .
( 5 ) و ملائكه پروردگار خود را با حمد تسبيح گويند ، و براى ساكنين زمين استغفار مىنمايند .
« سوره شورا آيه : 5 » .
( 6 ) پروردگارا ما به خود ستم كرديم و اگر تو ما را نيامرزى و به ما رحم نكنى بطور قطع از خاسران خواهيم شد . « سوره اعراف آيه : 23 » .