« 1 » .
با اين حال چطور ممكن است در آيه مورد بحث كه مشتمل برأسى از اساس دين و اصلى از اصول آن است ، اصلى كه رگ و ريشه همه سعادتهاى انسانى بدان منتهى مىشود ، هيچ قيدى از قيود را نياورد ، و بطور مطلق بفرمايد : ( خدا و رسول و اولى الامر خود را اطاعت كنيد ) ؟ ! .
از اين هم كه بگذريم آيه شريفه بين رسول و اولى الامر را جمع كرده ، و براى هر دو يك اطاعت را ذكر نموده و فرمود : * ( « وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ » ) * ، با اين كه در مورد رسول حتى احتمال اين نيز نمىرود كه امر به معصيت كند و يا گاهى در خصوص حكمى دچار اشتباه و غلط گردد ، اگر در مورد اولى الامر اين احتمال برود به هيچ وجه نبايد براى جلوگيرى از اين احتمال قيدى نياورد ، پس ما همين كه مىبينيم در مورد آنان نيز قيدى نياورده ، چاره اى جز اين نداريم كه بگوييم آيه شريفه از هر قيدى مطلق است ، و لازمه مطلق بودنش همين است كه بگوييم همان عصمتى كه در مورد رسول مسلم گرفته شد ، در مورد اولى الامر نيز اعتبار شده باشد ، و خلاصه كلام منظور از اولى الامر ، آن افراد معينى هستند كه مانند رسول خدا ( ص ) داراى عصمتند .
حال ببينيم منظور از كلمه امر در عنوان ( اولى الأمر ) چيست ؟ منظور از آن ، آن شان و آن كارهايى است كه با دين مؤمنين مخاطب به اين خطاب ، و يا به دنياى آنان ارتباط دارد ، و مستقيم و غير مستقيم به آن برگشت مىكند ، مؤيد اين كه منظور از امر چنين شانى است وسيع ، دو آيه زير است ، كه كلمه ( امر ) در هر دو به معناى امور دنيايى است ، در يكى مىفرمايد : « وَشاوِرْهُمْ فِي الأَمْرِ » « 2 » و در ديگرى در مدح مردم با تقوا مىفرمايد : « وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ » « 3 » ، و هر چند كه ممكن است به وجهى منظور از كلمه ( امر ) فرمان باشد ، كه در مقابل نهى است ، ليكن اين احتمال بعيد است .
كلمه « اولى الامر » در اين آيه مقيد شده به قيد « منكم » ، و ظاهر اين قيد اين است كه ظرفى باشد به اصطلاح مستقر ، يعنى عامل آن از افعال عموم باشد نظير ( « بودن » و امثال آن ) و
هامش
( 1 ) ما بشر را توصيه كردهايم به اين كه نسبت به والدينش احسان كند ، اما اگر والدين خواستند و حتى مبارزه كردند كه تو بشر را وادار كنند به اين كه براى خدا شريكى بگيرى كه علمى و حجتى بر شركت او ندارى ، ديگر اطاعتشان مكن . سوره عنكبوت آيه 8 .
( 2 ) در امر با آنان مشورت كن . سوره آل عمران آيه 159 .
( 3 ) كارهايشان در بينشان با مشورت صورت مىگيرد . سوره شورا آيه 38 .