گذشت .
بعضى ديگر گفتهاند : مراد از طمس وجوه ، خذلان و خوارى دنيوى است ، و قوم يهود كه مخاطب به آيه مورد بحثند همواره در ذلت و نكبت بوده و خواهند بود به قصد هيچ هدفى كه مايه سعادتشان است بر نمىخيزند ، مگر آن كه خداى تعالى همان هدف را عليه آنان سرابى مىسازد ، كه هيچ خيرى در آن نباشد .
اين وجه نيز درست نيست ، براى اين كه ، هر چند خيلى از آيه شريفه دور نيست ، ولى با صدر آيه طبق بيانى كه گذشت منافات دارد .
بعضى ديگر گفتهاند : مراد اين است كه آنها را جلاى وطن داده ، به همان محلى كه از آن جا خارج شده بودند بر مىگرداند ، چون يهوديان از سرزمين حجاز اخراج شدند ، و به سرزمين شام و فلسطين كه قرنها قبل از آنجا كوچ كرده بودند برگشتند .
اين وجه هم درست نيست ، براى اين كه سياق آيه همانطور كه توجه فرموديد غير از اين معنا را تاييد مىكند .
بله مىشود در جمع بين همه وجوهى كه گذشت اين را گفت : كه مراد از آيه شريفه و طمس وجوه در آن اين است كه دلهايشان را از حق به سوى باطل متمايل كند ، بطورى كه موفق به ايمان به خدا و آيات او نشوند ، و در نتيجه رستگار نگردند ، چيزى كه هست از آنجا كه دين حق عبارت است از صراط مستقيمى كه هيچ انسانى سعادت زندگى دنيوى خود را نمىيابد مگر با پيمودن اين صراط و كسى كه از آن منحرف شود ، جز سقوط در كانون فساد و افتادن در ورطه هاى هلاكت سرنوشتى ندارد ، هم چنان كه قرآن كريم نيز خودش به اين معنا تصريح نموده مىفرمايد : « ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا » « 1 » ، و نيز مىفرمايد : « وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ » « 2 » .
لازمه اين حقيقت آن است كه طمس وجوه از معارف حقه دينى ، طمس از حقايق سعادت زندگى دنيا به همه اقسامش باشد ، پس آن كس كه از سعادت دين محروم است ، از
هامش
( 1 ) فساد در خشكى و دريا هويدا گشت ، به خاطر اعمالى كه مردم به اختيار خود كردند ، و خداى تعالى خواست تا آثار شوم دنيايى آن اعمال را به ايشان بچشاند ، تا از آن تلخى به آثار شوم آخرتى اعمالشان پى برند . سوره روم آيه 41 .
( 2 ) و اگر اهل هر قريه و شهرى ايمان مىآوردند هر آينه ما درهاى بركاتى از آسمان و زمين به رويشان مىگشوديم ، اما تكذيب كردند ، و ما آن را به عذاب خود بگرفتيم . سوره اعراف آيه 96 .