سعادت دنيا ( يعنى استقرار حال و فراهم شدن سيادت و شرافت استقلال ، و ملك و هر چيزى كه مايه خوشى زندگى است ) نيز محروم است ، و از سعى و تلاشش بهره اى نمىبرد مگر به مقدارى كه مواد دينى در مجتمع او راه يافته باشد ، و بنا بر اين مىتوان گفت همه وجوهى كه در تفسير آيه آوردهاند و يا بيشتر آنها درست است .
* ( « وَكانَ أَمْرُ اللَّه مَفْعُولًا » ) * اين جمله اشاره است به اين كه تهديدى كه شد حتما واقع مىشود ، هم چنان كه واقع شد ، و خداى تعالى يهود را همانطور كه در كتابش لعنت كرد ، در خارج نيز خشم خود را شامل آنان نمود ، و كينه و دشمنى را تا روز قيامت در بين آنان بيفكند ، و آنچه در آيات بسيار ديگرى از قرآنش وعده داد بر سر آنان بياورد .
* ( « إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ . . . » ) *
از ظاهر سياق بر مىآيد كه اين آيه مىخواهد علت حكم مذكور در آيه سابق را كه مىفرمود : ( به قرآن ايمان بياوريد ، و گرنه شما را طمس و لعن مىكنيم ) بيان كند و بنا بر اين برگشت معنا به اين مىشود كه مثلا بگوئيم : ( ايمان بياوريد به علت اين كه اگر به قرآن ايمان نياوريد ، با اين ايمان نياوردنتان مشرك شدهايد ، و خدا نمىآمرزد اين كه به وى شرك بورزند ، در نتيجه غضب و عقوبت او شما را مىگيرد ، وجوه شما را طمس مىكند ، و رو به سوى قهقرا مىكنيد ، و يا لعنتتان مىكند ) .
پس نتيجه عدم مغفرت همين است كه آثار دنيوى شرك ظاهر گردد ، و طمس و لعن محقق شود .
و همين معنا است كه مىتواند فرق مضمون اين آيه ، و مضمون آيه زير باشد كه مىفرمايد : « إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ ، وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّه فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً » « 1 » .
چون آيه مورد بحث كه آيه ( 48 ) از همين سوره است به آثار سوء دنيوى شرك تهديد مىكند ، ولى آيه : ( 116 ) به آثار اخروى آن تهديد مىنمايد ، خواهى گفت هر دو آيه مطلق است ، و شامل همه آثار مىشود ، در پاسخ مىگوييم : بله از نظر لفظ چنين است ، و ليكن از
هامش
( 1 ) خدا نمىآمرزد اين گناه را كه به وى شرك بورزند و گناهان سبكتر از آن را از هر كس كه خودش بخواهد مىآمرزد ، و كسى كه به خدا شرك بورزد به ضلالتى دور از نجات گمراه شده است . سوره نساء آيه 115 .