نماز خواندن بعد از نوشيدن آن نهى كنند ، پس معلوم مىشود آيه مورد بحث كه از نماز در حال مستى نهى مىكند قبل از آيه بقره نازل شده ، مگر اين كه بگوييم نهى از نماز در حال مستى ، كنايه از نماز خواندن در حال كسالت و چرت باشد ، هم چنان كه در بعضى از روايات كه انشاء اللَّه خواهد آمد به همين معنا تفسير شده است . و اما وقوع آيه مورد بحث بين آيات قبل و آيات بعدش در حقيقت به منزله جمله معترضه آوردن در بين دو سنخ مطلب است ، الا اين كه در اين ميان احتمالى هست ، كه اى بسا اين توجيه را تصحيح كند و آن اين است كه روشن سازد سر اين كه اين جمله معترضه در بين آيات قبل و بعد جاى گرفته چيست ؟ - و اتفاقا اين توجيه چيز بىسابقه اى در قرآن كريم نيست ، - و آن اين است كه بگوييم ممكن است عده اى از آيات كه داراى سياقى واحد و متصل و منسجم هستند ، تدريجا در خلال چند روز نازل شده باشند ، ولى در همين چند روز ناگهان احتياج پيدا شده باشد به آيه و يا آياتى كه حكمى را كه مورد ابتلا واقع شده بيان كند ، در نتيجه وقتى آن چند آيه اى كه گفتيم در يك سياق قرار دارند ، تمام مىشود ، آيه نامبرده در وسط آنها قرار گرفته نسبت به ما قبل و ما بعدش جمله معترضه اى مىشود ، تا توهمى كه در آن روزها شده دفع كند ، و يا همانطور كه گفتيم حكم مساله اى كه پيش آمده بيان نمايد ، نظير آيات زير كه جمله :
« لا تُحَرِّكْ بِه لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِه . . . » نسبت به ما قبل و ما بعدش بىارتباط به نظر مىرسد ، و اينك آن آيات : « بَلِ الإِنْسانُ عَلى نَفْسِه بَصِيرَةٌ ، وَلَوْ أَلْقى مَعاذِيرَه لا تُحَرِّكْ بِه لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِه إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَه وَقُرْآنَه فَإِذا قَرَأْناه فَاتَّبِعْ قُرْآنَه ، ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَه ، كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ » « 1 » ، ( آن روز به انسان خبر مىدهند كه چه كارهايى كرده ، و چه آثارى از خود به جاى گذاشته ، نه شايد احتياج به خبر دادن نباشد ، بلكه انسان نسبت به خودش بصيرت و آگاهى دارد ، البته اگر بهانه ها را كنار بگذارد - تو از عجله اى كه به حفظ كردن قرآن دارى هنگام نازل شدنش اين قدر زبانت را به خواندن آن حركت مده ، و نترس ما نمىگذاريم چيزى از قرآن از يادت برود ، جمع آوريش به عهده ما است ، و نيز خواندنش براى تو ، همين كه خواندن ما تمام شد آن وقت تو شروع به خواندن كن ، و بعد از آن ، بيانش به عهده ما - نه ، بلكه شما دنياى نقد را دوست مىداريد ) .
و بنا بر اين ديگر احتياجى نيست كه در بيان وجه ارتباط آيه به ما قبل و ما بعدش خود را به زحمت بيندازيم ، علاوه بر اين كه همه مىدانيم كه قرآن كريم به تدريج و آيه آيه نازل شده ،
هامش
( 1 ) سوره قيامت آيه 14 - 20 .