در سوره هايى كه يك بار نازل شده جا دارد ، ارتباط بين آياتش را بفهميم ، و همچنين آياتى كه متصل به هم هستند و معلوم است كه با هم مرتبط هستند . در غير اين دو مورد نيازى نيست كه براى كشف ارتباط آيه اى با ما قبلش خود را به زحمت و تكلف بياندازيم .
* ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ » ) * مراد از كلمه ( الصلاة ) مسجد است ، براى اين كه مىفرمايد در حال جنابت نيز نزديك مسجد مشويد ، و از آن عبور نكنيد پس در اين تعبير مجاز به كار رفته ، و چون استعمال مجازى مجوز لازم دارد ، مجوز در اين كه مسجد را نماز خوانده ، جمله : * ( « حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ » ) * است ، چون اگر فرموده بود : ( در حال مستى نزديك مسجد نشويد ) ديگر تعليل آوردن با جمله : * ( « حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ » ) * خيلى مناسب به نظر نمىرسيد ، و اى بسا اين تعليل معنايى ديگر را مىفهماند ، كه مقصود گوينده نيست ، با اين كه مقصود اين بوده كه بفهماند شما در حال نماز روبروى مقام عظمت و كبريايى خدا قرار داريد ، و با رب العالمين سخن مىگوييد ، پس صلاح نيست كه در اين حال سست باشيد ، و عقل خود را با پليدى شراب باطل كنيد ، و نفهميد چه مىگوئيد .
و اين معنا بطورى كه ملاحظه مىكنيد ، اقتضا مىكند بفرمايد در حال مستى به نماز نزديك نشويد ، و ليكن از آنجايى كه به حسب سنت بيشتر نمازها در مسجد واقع مىشود ، تا به جماعت انجام شود ، ولى چون اين نيز منظور بوده كه احكام جنب و داخل مسجد شدن او نيز بيان شود ، لذا براى اين كه مطلب را با كوتاه ترين عبارت بيان كرده باشد ، فرمود : ( در حالى كه مستيد نزديك به نماز نشويد تا بفهميد چه مىگوييد در حال جنابت نيز نزديك نشويد ، و عبور مكنيد ، تا آنكه غسل كنيد . . . ) و بنا بر اين پس همانطور كه گفتيم جمله : * ( « حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ » ) * در مقام اين است كه نهى از شرب خمر به طورى كه مستيش تا حال نماز باقى بماند را تعليل كند ، و بفرمايد : اگر ما شما را از شراب نهى كرديم ، غايت و هدفمان اين بود كه در نماز بفهميد چه مىگوييد ، پس كلمه حتى در جمله نامبرده براى افاده غايت و علت است ، نه براى مرزبندى حكم ، نمىخواهد بفرمايد نزديك نماز نشويد و نشويد و نشويد تا مستى شما به كلى از بين برود ، و بفهميد چه مىگوييد وقتى فهميديد چه مىگوييد آن وقت ديگر عيبى ندارد نماز بخوانيد .
* ( « وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ . . . » ) *
انشاء اللَّه به زودى در تفسير آيه شريفه : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ » « 1 » در
هامش
( 1 ) سوره مائده آيه : 6 .