بنا بر اين كه به صداى پيش خوانده شود ، فعل ( كان ) تامه خواهد بود و بنا بر اين كه به فتحه شود ناقصه مىشود ، و فعل ( كان ) در صورتى كه ناقصه باشد ، هم اسم مىخواهد و هم خبر ، به ناچار بايد گفت اسم آن حذف شده ، و تقدير كلام « و ان تكن المثقال حسنة » ، اگر آن مثقالى كه گفتيم حسنه باشد ، خداى تعالى آن را مضاعف و دو چندان مىكند و اگر در جمله : * ( « إِنْ تَكُ » ) * ضمير را مؤنث آورده به جهت مؤنث بودن خبر ( كان ) بوده ، كه عبارت است از لفظ ( حسنه ) ، و يا به خاطر اين است كه اسم ( كان ) كه در حقيقت فاعل اين فعل مؤنث بوده ، تانيث را از مضاف اليه خود يعنى كلمه ( ذرة ) كسب كرده است .
سياق آيه چنين مىفهماند كه آيه شريفه به منزله تعليل استفهام و تاسف قبلى است ، و تقدير كلام چنين است : اين چقدر مايه تاسف است كه ايمان به خدا نياوردند ، و انفاق نكردند زيرا اگر ايمان آورده و انفاق كرده بودند ، خداى تعالى به وضع آنها دانا بود ، ابدا به آنان ( حتى به سنگينى يك ذره ) اگر انفاق كرده بودند ، ظلم نمىكرد و پاداش آن را مهمل نمىگذاشت ، بلكه اگر حسنه اى مىبود پاداش آن را مضاعف مىداد ( و خدا داناتر است ) .
* ( « فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ . . . » ) *
در سابق آن جا كه پيرامون آيه : « لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ » ، بحث مىكرديم ، پاره اى مطالب در اين كه معناى شهادت بر اعمال ، چيست ، آورديم ، خواننده مىتواند به جلد اول عربى اين تفسير مراجعه نمايد ، و به زودى مطالبى ديگر در جاى مناسبش ذكر خواهيم كرد انشاء اللَّه .
* ( « يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ . . . » ) *
نسبت معصيت به رسول دادن ، شاهد بر اين است كه منظور از آن نافرمانى دستورات رسول خدا ( ص ) است ، دستوراتى كه از مقام ولايت آن جناب صادر مىشود ، و نافرمانى خداى تعالى در احكام شريعت نيست ، و جمله : * ( « لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الأَرْضُ » ) * كنايه از مردن به معناى باطل الوجود شدن و هيچ و پوچ گشتن است نظير جمله : « يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً » « 1 » .
* ( « وَلا يَكْتُمُونَ اللَّه حَدِيثاً » ) * از ظاهر سياق بر مىآيد كه اين جمله عطف است به باطن جمله : * ( « يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا . . . » ) *
و فايده اين عطف اين است كه به وجهى دلالت كند ، بر مطلبى كه آرزو كردن مرگ آنان
هامش
( 1 ) آن روز كافران مىگويند اى كاش خاك بوديم . سوره نبا آيه 40 .