كلمه ( فخور ) به معناى كسى است كه زياد افتخار مىكند ، و اين دو صفت يعنى اختيال - خيالزدگى - و كثرت فخر از لوازم علاقمندى به مال و جاه ، و افراط در حب آن دو است ، و اگر فرموده : خدا مختال و فخور را دوست نمىدارد ، براى همين است كه اين دو ، خدا را دوست نمىدارند ، زيرا قلبشان وابسته به غير او است ، و اگر خداى تعالى در تفسير جمله قبل فرموده :
( آنهايى كه بخل مىورزند . . . ) ، ( و آنهايى كه اموال خود را به داعى خود نمايى انفاق مىكنند . . . ) و با اين تفسير روشن مىسازد كه دو طايفه مذكور در معرض آن دو صفت نامبردهاند ( يعنى صفت خيلاء و فخر ) ، طايفه اول كه بخل مىورزد دلش متعلق به مال است ، و طايفه دوم دلش متعلق به جاه است ، هر چند كه بين جاه و مال تا اندازه اى ملازمه هست .
طبع كلام اقتضا داشت كه در بيان علت اين ، كه چرا خدا دوستشان ندارد بفرمايد :
( خداى تعالى كسانى را كه بخل مىورزند و مردم را به بخل ورزيدن تشويق مىكنند ، و چه و چه مىكنند ، دوست نمىدارد ) خلاصه اين كه جا داشت اعمال اين گونه افراد را علت عدم حب خدا ذكر كند ولى اين كار را نكرد ، بلكه اول دو صفت از صفات آنان يعنى اختيال و فخر را ذكر كرد ، تا بفهماند علت كارهايى كه در جملات بعد ، از آن نقل مىكنيم ، اين دو صفت است ، كه حاكم بر دلهاى آنان است ، و علت دوست نداشتن خدا هم همين دو صفت است ، و اين معنا روشن است . * ( « الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ . . . » ) *
منظور در اين جمله اين نيست كه فقط با زبان به مردم مىگويند بخل بورزيد ، بلكه با روشن عملى خود مردم را به بخل وادار مىسازند ، حال چه اينكه به زبان هم دعوت بكنند ، و يا سكوت نمايند ، چون اين طايفه همواره داراى ثروت و اموالند ، و طبيعتا مردم به كاخ و زندگى آنها تقرب مىجويند ، و از ديدن زرق و برق زندگى آنها حالت خضوع و دلدادگى پيدا مىكنند ، چون طمع طبيعت بشر است ، پس عمل افراد بخيل خود دعوت كننده مردم به بخل است ، به بخل امر مىكند ، و از انفاق منع مىنمايد ، و مثل اين است كه با زبان امر و منع كنند .
و اما اينكه فرمود : ( آنچه خدا از فضل خود به ايشان داده را كتمان مىكنند ) از اين بابت است كه افراد بخيل وقتى به مواردى كه جاى انفاق است بر مىخورند تظاهر به فقر مىكنند چون از سؤال مردم و درخواست كمكشان سخت ناراحت مىشوند ، و از سوى ديگر مىترسند اگر از دادن مال ، خوددارى كنند ، مردم خونشان را بريزند ، و يا آرامش زندگيشان را سلب كنند ، براى اينكه مردم متوجه ثروت و اموال آنان نشوند ، لباس پاره مىپوشند ، و غذاى
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 563
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٥٦٣