جدا و متمايز گردد ، و يا وقتى اين امتحان براى قومى و جماعتى پيش مىآيد ، و مؤمنين آنان از منافقين و بيماردلان جدا مىشوند ، عنوان تمحيص يعنى متمايز كردن صادق مىآيد .
و همچنين وقتى امتحانات الهيه يكى پس از ديگرى بر كافر و منافق واقعى وارد مىشوند ، و كافر و منافقى كه در ظاهر صفات و احوال خوبى دارند ، و حتى آن قدر احوالشان خوب است كه مورد رشگ مؤمنين قرار مىگيرند ، اين امتحانات پى در پى باعث مىشود كه خباثتهاى باطنى به تدريج رو بيايد و ظاهر شود و هر رذيله اى كه رو مىآيد فضيلت مورد رشكى از آنان زائل گردد ، در اين هنگام كلمه « محق » مصداق پيدا مىكند ، چون محق را معنا كرديم كه يعنى : از بين بردن چيزى به تدريج ، و امتحانهاى پى در پى كفار و منافقين واقعى ايمان و فضائل ظاهرى و فريبنده آنها را از بين مىبرد ، هم چنان كه ديديم در آيات گذشته كه ترجمه اش هم گذشت فرمود : * ( « وَتِلْكَ الأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ ، وَاللَّه لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ ، وَلِيُمَحِّصَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ » ) * « 1 » .
البته كافران محقى ديگر هم دارند ، و آن اين است كه به تدريج نسلشان برچيده مىشود چون خداى تعالى خبر داده كه عالم كون به سوى صلاح بشر ، و نيز به سوى خلوص دين براى خدا سوق داده مىشود ، و در اين باب فرموده : « وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى » « 2 » .
نيز فرمود : « أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ » « 3 » .
* ( « وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِه الرُّسُلُ . . . » ) *
كلمه « موت » به معناى رفتن روح از بدن و بطلان حيات است ، و كلمه « قتل » به معناى مردنى است كه به سببى عمدى و يا شبه عمد مستند باشد ، و اين دو كلمه ( يعنى موت و قتل ) اگر تك تك استعمال شوند مثلا در يك كلامى فقط كلمه « موت » آمده باشد ، معنايش اعم از هر دو است ، يعنى هم شامل مردن مىشود ، و هم شامل كشته شدن ، و اما اگر در كلامى نظير آيه مورد بحث هر دو آمده باشد ، آن وقت موت تنها به معناى مردن به اجل خدايى است ، و قتل به معناى مردن به خاطر عمل اختيارى شخص ديگر است .
* ( « انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ » ) * انقلاب بر عقبين ( دو پاشنه ) بنا به گفته راغب به معناى اين است كه فلانى متمايل به برگشتن شد و برگشت و جمله : « انقلب على عقبيه » نظير جمله
هامش
( 1 ) « سوره آل عمران : 141 » .
( 2 ) كه سرانجام رستگارى از آن متقين است . « طه : 132 »
( 3 ) محققا بندگان صالح من زمين را به ارث مىبرند . « انبياء : 105 »