« وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْه بَلاءً حَسَناً » « 1 » .
« أحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا يُفْتَنُونَ ، وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ، فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّه الَّذِينَ صَدَقُوا ، وَلَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ » « 2 » .
( حتى انبيا را هم از اين سنت خود مستثنا ندانسته ) و در باره مثل ابراهيم پيامبرى مىفرمايد : « وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّه بِكَلِماتٍ » « 3 » و در داستان ذبح پسرش اسماعيل مىفرمايد :
« إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِينُ » « 4 » و همچنين در باره موسى ع مىفرمايد : « وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً » « 5 » و آياتى ديگر از اين قبيل .
و اين آيات به طورى كه ملاحظه مىكنيد آزمايش را شامل تمامى جهات انسان مىداند ، چه اصل وجودش ( نبتليه ) ، و چه اجزاى وجودش ( و جعلناه سميعا بصيرا ) ، و چه جهات خارج از وجودش و به نحوى مرتبط به وجودش نظير اولاد ، ازواج و عشيره ، اصدقا ، مال ، جاه ، و تمامى ، چيزهايى كه به نحوى مورد استفاده اش قرار مىگيرد ، و همچنين چيزهايى كه در مقابل اين امور قرار دارند از قبيل : مرگ ، كورى ، كرى ، مرگ اولاد ، ازواج ، عشيره ، دوستان ، فقر ، نداشتن و يا از دست دادن مقام ، شكستن و سوختن وسايل مورد حاجت ، و امثال آن از مصائبى كه متوجه او مىشود ، و سخن كوتاه اينكه اين آيات تمامى آنچه از اجزاى عالم و احوال آن ارتباطى با انسان دارد فتنه انسان دانسته همه را وسيله اى مىداند كه از ناحيه خدا و براى امتحان او درست شده است .
در آيات فوق تعميمى هم از نظر افراد هست ، چون ديديم كه تمامى افراد را مشمول اين امتحان قرار داد ، چه مؤمن و چه كافر ، چه صالح و چه طالح و حتى ديديم كه پيغمبران را هم استثنا نكرد ، پس معلوم مىشود مساله امتحان سنتى است جارى ، كه احدى از آن مستثنا نيست .
هامش
( 1 ) و براى اينكه مؤمنين را به وسيله آن به بهترين وجهى بيازمايد . « انفال : 17 » .
( 2 ) آيا مردم پنداشتهاند به صرف اين كه بگويند « ايمان آورديم » ، دست از ايشان برداشته مىشود .
و آزمايش نمىشوند ؟ با اينكه مؤمنين قبل از ايشان را آزموديم پس بايد هم مؤمنين واقعى كه در دعوى ايمان راست گفتهاند هوشيار باشند ، و هم آنها كه به دروغ مدعى ايمان هستند بدانند كه بدون امتحان دست از ايشان بر نمىداريم . « عنكبوت : 3 » .
( 3 ) آن زمان كه پروردگار ابراهيم او را با صحنه هايى بيازمود . « بقره : 124 » .
( 4 ) اين آزمايش آزمونى روشنگر بود . « صافات : 106 » .
( 5 ) و تو را به نحوى خاص بيازموديم . « سوره طه : آيه 40 »