« رجع على حافرته » و جمله : « فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً » ، و كلمه : « رجع » همه به معناى برگشتن به محل اول يا حال اول است « 1 » .
و چون در آيه مورد بحث « انقلاب بر اعقاب » را جزاى شرطى قرار داده كه عبارت است از مرگ و يا كشته شدن رسول خدا ( ص ) ، اين معنا را مىفهماند كه منظور از برگشت ، برگشتن از دين است ، نه برگشتن از كار جنگ ، چون هيچ ارتباطى ميان فرار از جنگ با مرگ و يا قتل رسول خدا ( ص ) نيست ، و تنها رابطه و نسبتى كه تصور دارد بين مرگ آن جناب و برگشتن از ايمان به كفر است ، و دليل بر اينكه مراد اين است ، جمله :
« وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّه غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ . . . » مىباشد كه در آيات بعد قرار دارد و بيانگر حال همين اشخاص است كه اگر رسول خدا ( ص ) از دنيا برود از دين خدا بر مىگردند ، چون غير از حفظ منافع دنيايى خود هيچ همى ندارند ، اگر بدين خدا هم مىگروند براى تامين همين منافع است ، در نتيجه ما دام كه از پستان دين مىدوشند دين دارند ، و از آن دم مىزنند ، همين كه منافعى برايشان نداشت ، و بلكه به منافع دنيايىشان لطمه زد از آن بر مىگردند ، و آنها كه در جنگ احد با شنيدن قتل رسول خدا ( ص ) برگشتند ، ( از دين برگشتند نه از جنگ ) ، علاوه بر اينكه نظير آن فرارى كه در احد از اين طايفه سر زد ، در غير احد از قبيل جنگ حنين و خيبر و غير آن دو نيز سر زد ، و خداى تعالى در آن دو جريان چنين خطابى به آنها نكرد ، و از فرار و پشت كردنشان به جنگ ، چنين تعبيرى نكرد و نفرمود : شما در خيبر و حنين * ( « انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ » ) * بلكه تنها فرمود ( و در روز حنين وقتى از كثرت جمعيت خود مغرور شديد ، همين باعث شد كه كارى از پيش نبريد ، و زمين با همه فراخ و وسعتش بر شما تنگ شود و در آخر فرار كنيد ) « 2 » پس حق اين است كه مراد از « انقلاب على الاعقاب » ، برگشتن به كفر سابق است ، نه فرار از جنگ .
در نتيجه حاصل معناى آيه با در نظر گرفتن سياق عتاب و توبيخش اين مىشود : كه محمد ص سمتى جز رسالت از ناحيه خدا ندارد ( مانند ساير رسولان كه وظيفه شان تنها رساندن رسالت پروردگارشان است ) نه مالك امر خودش است ، و نه امور عالم ، امر عالم تنها و تنها به دست خدا است ، دين هم دين خدا است و با بقاى خدا باقى است ، پس اين چه معنا دارد كه شما مسلمانان ايمان خود را وابسته بزنده بودن آن جناب كنيد ، بطورى كه اگر آن
هامش
( 1 ) مفردات راغب ص 340 .
( 2 ) « سوره توبه آيه : 25 » .